Een beter milieu begint bij jezelf

Nederlanders blinken uit in gescheiden afvalverzameling. Eén van de dingen waarover mijn Argentijnse ex zich enorm verbaasde in Nederland. Het prachtigste vond hij de glasbak bij "onze" Maxis: zelfs op kleur werd hier het glas gescheiden? en gooide iedereen braaf de groene, bruine en blanke flessen in het juiste gat? Hilarisch vond 'ie het. En onvoorstelbaar in zijn eigen land. Hier ben ik inderdaad nog niet één glas-, papier-, plastic- of biobak tegen gekomen. OK, er zijn containers op straat voor recyclebaar materiaal. Maar daar gooit iedereen gewoon alles in. Ik had pas lege batterijen en vroeg aan de schoonmaakster van het hostal in Salta, waar ik die moest laten, waar ze eigenlijk ingezameld werden in Argentinië. Gewoon, in de prullenbak, bij de rest, antwoordde ze met een verontschuldigend lachje.

Maar toch, het afval wordt gescheiden, en hoe.

Terwijl de gegoede Argentijnse burger zich huiswaarts spoedt, bevolkt een onzichtbaar leger de

steeds stiller wordende straten van de stad. Na zonsondergang zie je ze verschijnen: kinderen soms nog, bezig met het plat slaan van kartonnen dozen en het uitzoeken van het vuilnis op stoepen en in containers. Stilletjes werkend, samen met een oudere broer of zus, soms met een hele famile, zoeken zij al het vuilnis door, op jacht naar recyclebaar materiaal, dat hen een schamel inkomen verschaft. Deze ”cartoneros” nemen de trein naar het centrum van Buenos Aires, vanuit plaatsen die vaak meer dan een uur uit het centrum liggen. Zij schuimen de straten af, stapelen alles wat herbruikbaar is op hun karretjes en nemen het mee terug naar waar ze vandaan komen. De meesten werken 's nachts, sommigen slapen een nacht of een paar nachten in het centrum voor ze terug keren. In een moordend tempo stouwen ze hun grote zakken zo vol als maar kan. Ze laveren hun zware handkarren door de straten, een enkeling zie je met paard en wagen, maar de meesten moeten zelf het zware werk doen.

De inwoners van de stad kijken weg en doen net of ze ze niet zien. Het lijkt ook eigenlijk niet netjes, ze te bekijken en daarmee de treurnis van hun werk en hun bestaan te erkennen. Soms zijn er toeristen die ze op de foto proberen te zetten, dan laten ze duidelijk merken dat ze daar niet van gediend zijn. Ze zijn schuw en gaan hun eigen gang, ze vragen niets en vallen niemand lastig. Het werk is gevaarlijk, ze kunnen van alles tegenkomen in de troep - gif, naalden, glas, noem maar op.

Cartoneros verschenen voor het eerst tijdens de recessie van de mid jaren '90 toen veel laag-opgeleiden hun werk begonnen te verliezen. Ze ontdekten dat ze toch enigszins rond konden komen, door het verzamelen van recyclebaar materiaal, en velen namen tijdelijk hun toevlucht tot dit werk. En toen ging in December 2001 Argentinië failliet... Meer dan de helft van de bevolking eindigde door de torenhoge devaluatie onder de armoedegrens. De nieuwe regering devalueerde de Argentijnse peso nog verder, met als neveneffect dat de prijs van papier en koper omhoog ging. Ze werden te duur om te importeren en al snel kwamen er meer en meer cartoneros op straat om te speuren naar alles van enige herbruikwaarde .

Mensen die zichzelf eerst nog voorhielden dat zij dit slechts tijdelijk zouden doen, totdat de recessie weer over zou zijn, betaalden nu grof geld aan een lasser om autowielen aan een stalen frame te zetten. De raarste karren en voertuigen werden gecreëerd opdat 1 persoon tot 250 kilo materiaal kon vervoeren.

De stad Buenos Aires gaf toe aan de ontstane situatie, door het scheiden van afval te legaliseren en door de pendelende cartoneros zelfs hun eigen trein (de Witte Trein) te geven, zodat ze “respectabele” passagiers niet zouden hinderen met hun karren vol oud papier, karton, blik, plastic flessen en nog bruikbaar voedsel. De eerste trein was wit, vandaar de naam, maar hij wordt ook wel de Spooktrein genoemd vanwege zijn onofficiële status en zijn uiterlijk, het ontbreken van een dienstregeling, ramen, deuren en stoelen. Alles werd eruit gesloopt om ruimte te maken voor de karren. De inhoud van de wagons werd gerecycled net als alles wat de trein vervoert. Extra wagons voor de cartoneros werden toegevoegd aan passagierstreinen, tot er in totaal 16 wagons speciaal en alleen voor hen waren.

Er werd ook een campagne gestart om de inwoners aan te moedigen hun afval te scheiden en groene zakken te gebruiken voor alles wat recyclebaar is, zodat de cartoneros niet met hun handen in rottende voedselresten hoeven te graaien en wroeten; de stad bood vaccinaties tegen tetanus. De regering maakte zelfs afvalcontracten waarin de cartoneros ook een plaats kregen, die aanvankelijk beschuldigd werden van het "stelen" van afval van de afval-verwerkende bedrijven, die betaald krijgen per ton verwerkt afval. Met de nieuwe regels, werden bedrijven betaald voor hoe schoon zij hun regio's houden — een taak waarbij de cartoneros wel "bruikbaar" bleken. De cartoneros hebben inderdaad de hoeveelheid vast afval verminderd met 25 procent, en daarnaast gaven zij ook nog eens een impuls aan de economie.

Ze verdienen slechts zo'n 45 cent per kilo voor wit papier, 17 tot 20 cent voor karton, 12 cent voor krantenpapier, 25 tot 30 cent voor plastic flessen en 7 tot 10 cent voor glas. Een fooitje! Voor hen betekent het echter een huis, brood op de plank, kleding, een kind dat naar school kan. En zonder hen geen recycling industrie in Argentinië. Buurtbaasjes gooien 20 procent boven op de prijs die de cartoneros krijgen, voordat ze de bulk verkopen aan grotere recycle-stations, die er nog eens 100 procent bovenop doen bij de verkoop van het ruwe materiaal aan de verwerkende bedrijven, die dan nog eens de prijs verzesvoudigen voor het vervaardigen van de eindprodukten die zij verkopen aan de consument.

Heel Argentinië lijkt dus baat te hebben bij het bestaan van de cartoneros. Maar van wie is nu eigenlijk het afval?

Alles werd anders, toen er een nieuwe burgemeester (dezelfde Macri waarover ik al eerder schreef) kwam, wiens familie een mega afvalverwerkingscontract heeft met de stad. Hij heeft beloofd "een definitieve oplossing te vinden voor het probleem van de cartoneros”. De beschuldiging van het stelen van het afval is weer op tafel gekomen en daarnaast zouden de cartoneros geen belasting betalen en het stadslandshap verpesten. Omdat hun trein officieel niet bestaat, kan het stadsbestuur ermee doen wat het wil. Het zou een service zijn die nooit officieel goedgekeurd is door het stadsbestuur of de transportambtenaren. Het moest een tijdelijke remedie zijn tegen de werkloosheid. De Witte Trein bestond nooit op papier — en in spoken gelooft de burgemeester niet.

Er gaan sindsdien regelmatig geruchten dat de trein zal verdwijnen, wat tot grote onrust leidt onder de cartoneros. Helaas zijn ze niet in staat gebleken zichzelf te organiseren en een vuist te maken. Er is soms protest, een tijdelijke blokkade van het spoor, maar de initiatieven zijn te versnipperd om iets te bereiken. De cartoneros, ze moeten door, ze bestaan. Ze doen het niet voor het milieu. Ze willen gewoon werken.

Worldpress foto's 2002: http://www.worldpress.org/photo_essays/cartoneros/1.htm
Korte Cartoneros Documentaire: http://www.cartonerosdoc.com/Cartoneros.html