De vrouwen van Verretes

Het regent en de tassen met wol op het dak zijn doorweekt als de overladen bus ‘s avonds Verrettes bereikt in de Artibonite vallei. Het stadje ligt nog geen 80 km ten noorden van de hoofdstad Port-au-Prince, maar de bus doet er vier uur en soms langer over. Route Nationale 1, de belangrijkste verbinding van noord naar zuid, is nog steeds overal opgebroken. Bij de halte in Verrettes – een benzinestation al jaren buiten bedrijf – staat een delegatie van de vrouwengroep Fanm Veret (Creools voor Vrouwen van Verrettes) in het donker me op te wachten.

 

Ondanks de regen en het late uur zijn de dames in een staat van vrolijke opwinding. Er wordt druk overlegd op welke markt ze morgen de vis en rijst zullen kopen. De volgende ochtend wordt ik gewekt door de liederen die de groep buiten instudeert. In de werkplaats staat een bloemstuk en achter in de kookplaats liggen zoetwatervisjes te braden. De vrouwengroep die ik het afgelopen jaar vaak meemaakte als stil, lusteloos en teneer geslagen, is in een opperste beste en energieke stemming. De dames verheugen zich op de tweede cursus om een cooperatie te worden in het aanstaande weekend. De omslag is een welkome verrassing na een jaar van wantrouwige discussies over de cooperatiegedachte…

 

Ik ontmoette de vrouwen van Verrettes voor het eerst in februari 2007. Hôpital Albert Schweitzer, een Amerikaans ziekenhuis in de buurt van Verrettes had me uitgenodigd om een stuk over ze te schrijven. Ik had navraag gedaan naar sociale projecten in de omgeving van het ziekenhuis en op een zondagmiddag verscheen een jongetje die me zwijgend aan m’n hand meetrok naar een kerkgebouw. Na speeches en gezang werd ik voorgesteld aan de voltallige gemeente als iemand die wel zou weten hoe de mensen hier uit hun economische isolement te bevrijden. Gevleid en onvoorbereid stamelde ik wat goede voornemens en beloofde met hun een plan te maken en er in Nederland subsidie voor aan te vragen. Het was denk ik de ernst en dringendheid waarmee verschillende aanwezigen zich rechtstreeks tot me richtten die me raakten. Ik was me pijnlijk bewust van ontwikkelingsprojecten geen verstand te hebben. Maar wanneer zou de volgende buitenlander in deze uithoek verzeild raken en interesse tonen?

 

Het plan – na veel vijfen en zessen -- behelsde het opzetten van een vrouwencooperatie die katoenen kinderkleren zou haken. Ze zouden samenwerken met een landbouwcooperatie die weer katoen zou gaan verbouwen -- ooit een hoofdproduct van deze streek. Bij ICCO – één van Nederlands grootste ontwikkelingsorganisaties die met overheidsgeld werkt -- zagen ze er wel wat in. Vooral vanwege de combinatie van landbouwproject en added value door de verwerking van een natuurlijke grondstof. Maar drie maanden later werd het plan alsnog afgeblazen. Economische projecten in Haïti zijn geen prioriteit, meende iemand in topmanagement. En een tweede Catch-22 uitspraak die ons deed sneuvelen: er was geen erkende partnerorganisatie in ons project betrokken. Wat we ook tegenwierpen: dat het hier juist ging om een economische organisatie van de grond af op te bouwen zonder inmenging van machtshebberige partnerorganisaties, ICCO was niet over de streep te krijgen.

 

Zo ontstond Turtle Tree, de stichting die ik met een paar vrienden in Nederland oprichtte om Haïtiaanse productiegroepen op gang te helpen. Makkelijker gezegd dan gedaan. De gangbare handwerkproducten – zoals borduurwerk op zakdoekjes en tafelkleden en gehaakte mutsen en sokken – zijn met zorg gemaakt maar niet goed verkoopbaar. Haïti’s wonderbaarlijke cultuur en tradities hebben niet geleid tot leuke hebbedingetjes of theeserviezen zoals bijv. in India, Peru en Mexico. Turtle Tree’s uitgangspunt was van meet af aan: hoe kan Westers ontwerp worden toegepast op in Haïti met de hand gemaakte artikelen. Is dat een goed uitgangspunt of is het enigszins neokoloniaal? Menig Haïtiaan in de diaspora heeft me voorgehouden dat zijn land een schatkamer is van mooi gemaakte voorwerpen. Maar waarom verkopen ze dan niet? Kortom, het was ons duidelijk dat er nieuwe producten ontwikkeld moesten worden. Commerciele producten waar men in het buitenland geld voor over zou hebben en die niet al te veel van liefdadigheid afhankelijk mochten zijn. Want liefdadigheid is een grillige broodheer.

 

Turtle Tree begon verscheidene Amerikaanse ontwerpers uit te nodigen workshops te geven aan de vrouwengroep in Verrettes. Vilt gemaakt van wol kwam uit de bus als een van de weinige textielproducten waar geen naaimachines en electriciteit voor nodig zijn – slechts warm water en zeep en sterke handen.

 

Helaas, veel van de pogingen een goed, commercieel product te ontwikkelen voor Fanm Veret faalden jammerlijk. Een eerste bestelling voor vilten armbanden werd teruggestuurd met de opmerking dat zelfs een 10-jarige iets leukers maakt voor moederdag.

 

We konden het niet ontkennen. Productie-technisch waren we nog nergens. En het ontbrak aan verkoopbare ontwerpen. Dat gold ook voor de originele kinderjurkjes uit biologische wol, geverfd met plantaardige kleurstoffen gemaakt onder leiding van Ashley Halvey, een jonge ontwerpster uit San Francisco die stage had gelopen bij Claudy Jongstra, de internationaal beroemde viltkunstenares uit Friesland. Waarom waren de vilten jurkjes in Amerika onverkoopbaar? Wol kriebelt vonden Amerikaanse ouders die bovendien geloven dat de meeste kinderen er allergisch voor zijn. (Maar binnenkort in Nederland te koop bij Zjuup)

 

Vooruitgang is een dialectisch proces en ondernemen is het vinden van nieuwe combinaties. De biologische wol en de vilttechniek die Ashley inbracht, inspireerden een nieuw, origineel en mogelijk verkoopbaar product: de McSock, een handgemaakte hoes van zachte biologische wol voor MacBooks en iPhones. Tekserve, oudste en hipste Apple winkel in New York, was bereid het verhaal van Fanm Veret bekend te geven via hun website en de McSocks in hun winkel aan te bieden. Turtle Tree zoekt voor deze herfst naar studenten, zowel in de Verenigde Staten als Nederland, die voor de McSocks een marketing campagne kunnen opzetten.

 

Inmiddels zijn de vrouwen van Verrettes begonnen met een opleiding om hun co-operatie te runnen, dank zij een genereuze subsidie van de regionale overheid van Andalusië in Spanje. Het is een lang gebed geweest de vrouwen van het nut hiervan te overtuigen. Cooperaties kregen in de roerige jaren 90 een slechte naam toen veel bestuurderen met de inleg van de deelnemers er van door gingen. Bovendien hadden de vrouwen in Verrettes, waar van oudsher politieke en andere vetes werden uitgevochten met soms dodelijke afloop, weinig zin hun hele hebben en houden toe te vertrouwen aan een bestuur uit eigen kring. De vrouwen hadden aanvankelijk weinig vertrouwen in elkaar – althans niet genoeg om samen een onderneming te leiden. En het blijft de vraag of het wel zin heeft de cooperatie-gedachte te parachuteren op een groep die er niet om vraagt.

 

Fanm Veret wordt nog steeds gesubsidieerd door Turtle Tree die met een bescheiden legaat werkt. De vrouwen verdienen netto 5$ aan elke McSock en KrikKrak Creole Doll die ze maken, maar er moeten er minstens 500 per maand verkocht worden om het voortbestaan van de groep te garanderen. Iedere dag zijn er nieuwe technische, practische en sociale problemen. En het zal er om spannen of de groep economisch op eigen benen kan staan. Maar Fanm Veret begint een naam te krijgen en de vrouwen worden uitgenodigd in naburige gemeenschappen om voorlichting te geven hoe je zo’n project opzet. De groep probeert tevens land te huren om katoen te verbouwen om volgend jaar eigen materiaal te hebben om mee te werken en niet meer zo afhankelijk te zijn van de geimporteerde Amerikaanse wol. En ook daar zijn weer tal van samenwerkingsproblemen over ontstaan. (waarover een andere keer meer). Maar zoals Elcina Désulmé, één van de comitéleden van de groep met lakoniek optimisme keer op keer zegt: “Piti, piti, wazo fe nich li.” (Iedere vogel bouwt haar nest stukje bij beetje).