Gendergelijkheid in de Boliviaanse hooglanden

Het kweken van groenten zodat families en kinderen een veelzijdiger eetpatroon krijgen; het bouwen van schoorsteentjes zodat vieze rook van het koken het huisje kan verlaten, terwijl tegelijkertijd de kou niet binnenkomt; het opzetten van irrigatiesystemen zodat regenwater niet verloren gaat en een heel dorp voldoende water tot zijn beschikking heeft. Eigenlijk hebben alle projecten van Chakana direct of indirect te maken met het realiseren van één van de acht millenniumdoelen. Hoewel Chakana zich met name richt op het verwezenlijken van een duurzaam leefmilieu en het uitbannen van extreme honger en armoede voor de inheemse bevolking van de Andes, wil de organisatie ook het streven naar gendergelijkheid integreren in haar projecten.

In het westen is het tegenwoordig niet meer dan normaal dat vrouwen op hun strepen staan en dezelfde rechten eisen als mannen. In de Andesgemeenschappen is gelijkheid tussen man en vrouw echter een heel ander verhaal. Het is al lang bekend dat de millenniumdoelen geconstrueerd zijn door het westen en dat ze niet altijd toepasbaar zijn op alle samenlevingen. Vanuit westers perspectief zijn deze acht concrete doelstellingen dé manier om de armoede en ellende in de wereld aan te pakken. Maar het concept van gendergelijkheid zoals wij dat graag zien is moeilijk realiseerbaar in de kleine gemeenschappen op het platteland van Bolivia. In deze Andesgemeenschappen is duidelijk te zien hoe lastig het is een westerse opvatting als gendergelijkheid te projecteren op de mensen die daar leven.

Vrouwenemancipatie en meer aandacht voor de zelfontplooiing van de vrouw heeft in deze gemeenschappen helemaal geen prioriteit en activiteiten of een beleid speciaal gericht op vrouwen bestaan evenmin. In tegenstelling tot in ´onze´ wereld, worden man en vrouw niet beschouwd als wezens die apart aandacht verdienen en wordt er niet continu gehamerd op de gelijke behandeling van beide seksen. In de gemeenschappen van de Boliviaanse hooglanden staat het echtpaar centraal, waarbij man en vrouw elkaar aanvullen, zodat ze samen  één geheel vormen. Dualiteit is vele malen belangrijker dan individuele rechten en belangen van een man of vrouw.  Gelijke rechten of vrouwenemancipatie is hier dan ook helemaal niet aan de orde. Vrouwen hebben een vaste -en belangrijke- plaats in de samenleving en beide seksen hebben duidelijk afgebakende taken. De vrouw domineert in het private domein en zorgt voor de kinderen, het huishouden en de verbouw van groenten, verkoopt producten op de lokale markt en zorgt voor de catering op dorpsfeesten en ceremonies. De man werkt op het land en brengt over het algemeen de meeste inkomsten binnen. In het publieke domein nemen mannen deel aan de politiek en beslissen ze over zaken aangaande de gemeenschap. Beide seksen domineren dus in hun eigen domein en samen complementeren ze elkaar tot één ideaal geheel. 1+1=1 luidt hier het rekensommetje, wat aangeeft dat een man of vrouw alleen niks kan betekenen, maar dat ze samen een goed team vormen doordat ze elkaar aanvullen met hun verschillende kennis en capaciteiten.

Dat vrouwen duidelijke taken hebben en net als de man ook werken betekent echter nog niet automatisch dat ze gelijkwaardig zijn aan hun echtgenoot. Integendeel. Vrouwen zijn zeer actief en moeten veel werken op allerlei fronten. Er wordt van hen verwacht dat ze ´multitasken´ hetgeen betekent dat ze verantwoordelijk zijn voor de zorg van het huishouden, de kinderen en de ouderen, de verkoop van landbouw- en/of textielproducten en de voorbereidingen van een dorpsbijeenkomst. De man houdt zich bezig met het vergaren van inkomsten, veelal door te werken op het land. Als hij thuiskomt, staat het eten klaar en heeft de vrouw in de tussentijd tig verschillende klussen gedaan.                                                            
Het is echter niet alleen de hoeveelheid werk. De werkzaamheden van de vrouw worden over het algemeen veel lager gewaardeerd dan die van haar echtgenoot. Doordat ze geen of nauwelijks beloning voor hun werk krijgen en bovendien weinig invloed hebben op beslissingen op dorpsniveau, hebben de vrouwen minder status dan de mannen. Aangezien de mannen de lokale politiek vertegenwoordigen en dus domineren in het publieke domein, geven zij vaak uit naam van de gehele gemeenschap aan wat er bijvoorbeeld verbeterd moet worden of waar het dorp behoefte aan heeft. De interesses en belangen van mannen en vrouwen in de Andes verschillen, omdat ze beiden strict verschillende taken hebben. Terwijl mannen bijvoorbeeld behoefte hebben aan nieuwe landbouwmachines, zien vrouwen meer het belang van leefbare woningen of een klein lokaal gezondheidscentrum.

De rolverdeling tussen man en vrouw is duidelijk in de kleine rurale gemeenschappen van Bolivia en deze wordt bij beter weten ook geaccepteerd. Het is voor hen de realiteit en ze kennen geen andere, hebben geen media tot hun beschikking die ze kunnen vertellen dat vrouwen en het werk dat ze verrichten net zo gewaardeerd zou moeten worden als dat van hun echtgenoot. La vida es así (Het leven is zo).

Wat doe je als ontwikkelingsorganisatie, werkzaam met de inheemse bevolking in de Andes? Respect voor tradities en inheemse cultuur staan voorop in het beleid van Chakana, maar de vraag is hoe je westerse concepten als vrouwenemancipatie en individualisme  kunt integreren in een cultuur waar dit niet in voorkomt. En zijn deze twee uitgangspunten überhaupt te verenigen, en moet je dit wel willen als organisatie? Ik heb er lang over nagedacht, met veel verschillende mensen over gediscussieerd, de ene keer wat feller dan de andere, maar ik kom steeds weer tot de conclusie dat ik niet weet wat de beste oplossing is voor deze (in mijn ogen) tegenstrijdigheid.

Natuurlijk, je staat niet helemaal machteloos als ontwikkelingsorganisatie. In een cultuur en traditie van dualiteit is het zeer belangrijk dat je je niet louter richt op vrouwen of mannen. Chakana benadert dan ook duidelijk het echtpaar en luistert niet alleen naar ´de wil van de gemeenschap´, dat vaak het resultaat is van de wens van een handjevol mannen. Zo is bijvoorbeeld de bouw van schoorstenen en raampjes een project dat vooral ten bate is van de vrouwen. Zij verblijven immers het grootste deel van hun leven in huis en hebben dus het meeste last van vieze en schadelijke rook en donkere, slecht geventileerde woonruimtes.        

Je kan het leven van de vrouwen dus wel degelijk draaglijker maken en erkennen dat vrouwen en mannen andere behoeftes en belangen hebben is al een belangrijke stap. Maar volledige gendergelijkheid in de Andesgemeenschappen is mijn inziens nog een brug te ver. Zodra ik van mening verander of wélde oplossing heb, verschijnt er een vervolgblog op dit onderwerp. Ik hou jullie op de hoogte.