Mexicaanse griep: de oorsprong

- Dit verhaal is op 29 mei 2009 verschenen in HP de Tijd -

In het Mexicaanse plattelandsdorpje La Gloria werden dit voorjaar 1800 van de 3000 inwoners ziek en overleden er 60. Een verlate wintergriep, zeggen de autoriteiten. Onzin, zeggen de bewoners, hier is de Mexicaanse griep begonnen. Over afvalmeren, rottende varkens en vliegen met vier vleugels. “Eén slokje en je bent dood.”

“Vergeef me de woordspeling, maar het zijn een stel varkens,” zegt Marcelo Torres, een boer van 58. “Ik hier geboren en wil hier ook sterven, maar we worden biologisch uitgeroeid. Nog vijf jaar, en dan zijn óf de stallen weg, of wij dood.”

Torres staat op een bassin waarin rottende varkens en chemicalien die ze sneller doen vergaan het ademen een straf maken. Uit één van de luiken steekt een ondefinieerbaar stuk varken. Vliegen dansen rond de openingen en schoorstenen, waaruit de gassen ongefilterd het land op waaien. Verderop staat een fundering met een zeil erover, waarin volgens Torres nog eens duizenden varkens liggen te vergaan. Als ze niet in open lucht gedumpt worden. “Ratten eten de oogst van je land en dringen je schuur binnen. Zwerfhonden vallen je vee en je kinderen aan. Laatst zijn de struisvogels van Don Fausto Limón opgegeten, die een kwekerij wilde beginnen en bij wie 250 meter achter zijn huis een stal is geplaatst. Hij slaapt met zijn gezin in de auto om de stank te verdragen.”

In La Gloria, een van de 22 landbouwdorpen van de gemeente Perote, is de tijd stil blijven staan. Het meest gebruikte vervoermiddel is paard en wagen. Internet ligt er niet, een mobiele telefoonnetwerk evenmin. Een krant is nergens te koop. Dit slaperige Mexicaanse plattelandsdorp werd de afgelopen weken wereldnieuws omdat de varkensgriep er ontstaan zou zijn. Op 1 april werd de vijfjarige Edgar Hernández Hernández positief getest op het virus H1N1. Officieel viel de eerste griepdode wereldwijd op 13 april in Oaxaca, 500 kilometer verderop. Maar volgens de 66-jarige Don Guadalupe Serrano Gaspar waren er in La Gloria toen al 60 mensen overleden . ((Hij somt hun namen op: Manuel Mendoza, Don Benito María, Bonilla Velásquez, Gilberto Pánfilo, Cristóbal Bautismo, Manuela Reyes.)) “Allemaal met de symptonen die nu de wereld rondgaan: koorts, kramp, ademhalingsproblemen. Toen het nieuws van de varkensgriep hier doordrong, wist ik gelijk: dat komt hier vandaan.”

Gemuteerde diersoorten

De officiele lezing luidt anders. Volgens gouverneur Fidel Herrera Beltrán heeft de griep in de deelstaat Veracruz, waarin Perote ligt, geen doden geeist. Luis Fernando Antiga Tinoco, directeur Publieke Gezondheid van het Ministerie van Gezondheid van Veracruz, zegt dat elke speculatie over de afkomst van de griep voorbarig is. Edgar Hernández Hernández was weliswaar het eerste geregistreerde geval van H1N1, maar heeft niemand aangestoken en is genezen. “Als je griep krijgt, weet je nooit waar het vandaan komt. Over de afkomst kan je geen zinnig woord zeggen.”

Volgens advocate Dulce María Vásquez Serrano kan dat wel. “De antibiotica die Granjas Carroll in het varkensvoer stopt, doodt bestaande virussen, maar muteren de natuur. In La Gloria zijn vliegen gezien van centimeters groot met vier vleugels die wonden veroorzaken die blijven opengaan. Nieuwe soorten hagedissen. In La Gloria waait in december, januari en februari een zuidenwind uit de richting van de stallen, die blijft hangen omdat het dorp in het noorden, oosten en westen omringd is door bergen. Bewoners klagen over stank en ongedierte. Eind maart zijn er 60 mensen overleden aan een onbekende griep, waarmee de helft van de bevolking besmet is geraakt. Veel bewoners van La Gloria werken de grote stad, vooral Mexico-Stad en San Luis, omdat er in het dorp geen werk is. Ze komen terug met vakanties en feestdagen, zoals de Semana Santa, van 6 tot 13 april, en keren de week daarna terug. Op 23 april roept Mexico-Stad de noodtoestand uit met 1000 besmettingen 150 doden. In San Luis is het aantal besmettingen onevenredig hoog. De symptonen zijn dezelfden als die hier heersten.”

Volgens Vásquez komt de echte griepgolf pas in november, wanneer het virus in de kou tot 30 dagen overleeft. De Spaanse griep brak ook in het voorjaar uit, maar de miljoenen doden vielen in het najaar. Ze vreest nu al voor de indianenpopulaties in de bergen, onder wie zonder enige bescherming de griep een massaslachting kan veroorzaken.    

Schuchtere blikken

In de stoffige straten van La Gloria hoor je vooral de officiele lezing. “Ze discrimineren ons,” zegt de 44-jarige landarbeider Álvaro Zapata. “Dorpsgenoten uit Mexico-Stad en San Luis zijn ontslagen en moeten terugvallen op de door de regering neergezette gaarkeuken. Puur omdat ze uit La Gloria komen. Het is een schande.” Zelfs oude vrouwtjes komen hun huis uit om te verzekeren dat het allemaal kolder is. “Gelooft u die opgeblazen verhalen niet, meneer. Eén iemand roept wat en iedereen praat het na, u weet hoe dat gaat.”

Wie ook ongevraagd intervineert, is de politie. Wat we aan het doen zijn en waarom, identificatie. Een naam die in een boekje verdwijnt en doorgespeeld wordt aan de hoofdofficier. De agenten, 50 in totaal en met geweren van een meter aan de riem, bewaken officieel de apparatuur in de medische kliniek en de publieke eetzaal. Maar de schuchtere blikken en ontwijkende passen van de dorpelingen, klein, diepgebruind en traditioneel gekleed, verraden meer.

Margarita Hernández Burgos, eigenaar van een klein winkeltje, legt een vinger op haar keel en maakt een snijbeweging bij de vraag naar haar.  “Die is naar Japan,” zegt ze. “Maar een ding moet u weten. Die wegblokkade, waar ze me van beschuldigen, daar was ik niet bij. De vier anderen met een proces evenmin. Het is puur om ons klein te krijgen.”

Valse verklaringen

Die wegblokkade, januari 2007, moest voorkomen dat Granjas Carroll op 500 meter naast La Gloria een volgende stal bouwde. De politie rolde de blokkade op. Een maand later werd Don Guadalupe Serrano Gaspar uit zijn huis uit gelokt door een agent in burger, tot bloedens toe geslagen en vastgezet in gevangenissen in Jalapa en Puebla. Hij verkocht een deel van zijn maisvelden voor de 8500 pesos (500 euro) om vrij te komen. Vijf opstandige dorpelingen, beschuldigd van verstoring van de openbare orde, moeten sindsdien om de vijftien dagen naar een andere rechtbank, wat precies het geld kost dat ze niet hebben. Advocate Vásquez Serrano verdedigt hen gratis en betaalt de reiskosten.

“Er zijn drie getuigen tegen de demonstranten. De eerste, Joaquín Hernández, heeft erkend onder druk van Granjas Carroll een valse verklaring getekend te hebben, die door hun advocaat was opgesteld. De tweede, Arturo Pérez, beweert elf uur lang door Don Guadalupe uitgescholden en bedreigd te zijn, maar kon hem niet herkennen toen hij met vier mannen die op hem lijken, voor hem gezet werd. De rechter begreep dat je details kan vergeten. De derde was Gerardo Sánchez, die zijn land verkocht voor de stal naast La Gloria en nu in een fourwheeldrive rijdt. Volgens hem hebben demonstranten geld en een leren jas uit zijn auto gestolen terwijl hij opgehouden werd, hetgeen niet kan, omdat de deuren van zijn fourwheeldrive geblokkeerd zijn als de motor draait. Alle verklaringen zijn vals, maar de aanklachten lopen nog. In Mexico is alles te koop is, ook het recht.”

Atanasio García Durán was van 2004 tot 2007 lid van het parlement van Veracruz voor de PRD (Democratisch Revolutionaire Partij). Zijn pogingen in het conflict te bemiddelen standden in het parlement. “In 2003 bleek uit onderzoek van het Ministerie van Milieu van Veracruz dat drie van de twaalf drinkwaterputten van de dorpen op het plateau van Perote vervuild waren. Voor 2006 zijn die cijfers niet beschikbaar, omdat de meetapparatuur ontbrak. Milieutesten van de overheid tonen nooit vervuiling aan. Alles wijst op een verband tussen de twee miljard dollar jaarwinst van Granjas Carroll en de systematische nalatigheid in de politiek voor de  burgers op te komen.”

García Durán wist in 2006 een veldbezoek van een delegatie van het parlement van Veracruz te regelen. Die werd echter door Granjas Carroll van een voortreffelijk ontbijt voorzien en in de stallen rondgeleid. Noe Palestina (36, boer) vertelt hoe 300 dorpelingen buiten lawaai maakten en afdwongen dat de politici de velden opgingen. “Niemand verdroeg de lucht. Sommigen parlementariers kotsten letterlijk de velden onder. Na vijf minuten was iedereen de dienstauto in, met de belofte snel in te grijpen en de anonieme bedreigen van zich verzettende dorpelingen op te helderen. We hebben ze nooit meer gezien.”

Harde dollars

Granjas Carroll valt onder de Amerikaanse multinational Smithfield Foods, die in 1985 met 1,2 miljoen dollar de grootste milieuboete ooit kreeg vanwege systematische vervuiling van grond en rivieren in North-Carolina. De volledige directie verdween in de cel voor vervalsing van de bewijslast en het bedrijf werd uit de Verenigde Staten verbannen. Na tekening van de NAFTA (1994) vestigde Granjas Carroll zich in Mexico. De één miljoen varkens die het jaarlijks produceert, groeien door hormonen in twee maanden in plaats van een jaar. De waterconsumptie van de stallen ligt hoger dan die van heel Mexico-Stad en heeft het waterpeil in de natuurlijke meren in vier jaar met tien meter doen dalen. De varkens staan op roosters, waardoor urine en bloed, met daarin antibiotica en groeihormonen, wegsijpelt en via pijpen in kunstmatige afvalmeren komt. Deze meren vervuilen volgens Vásquez het drinkwater van  800.000 Mexicanen.

Palestina en Torres tonen één van die meren. Het gitzwarte water stinkt, borrelt en kleurt op sommige plekken ondefinineerbaar rood. Aan de randen liggen injectiespuiten, wegwerphandschoenen en miljoenen eitjes van vliegen, die boven de plas dansen en met de wind mee over velden en dorpen uitwaaien. “Een slokje en je bent dood,” verzekert Torres. De meren zijn acht meter diep, precies het peil van het grondwater, dat via ondergrondse rivieren uit de bergen komt. Het plastic, dat volgens Granjas Carroll onder de meren ligt om vermenging met het grondwater te voorkomen, is aan de randen niet te zien. “Ze sproeien de inhoud uit over de velden,” zegt Torres, die de eerste drinkwaterput op 700 meter weet. “In de open putten zie je de vervuiling al. Wie het kan betalen, koopt drinkwater. Maar de mensen leven van het land en verdienen daarnaast weinig bij. Een fles van 20 liter (12 pesos, 60 eurocent) is al gauw eenderde van een daginkomen.”  

In La Gloria toont een boer die anoniem wil blijven zijn maisvelden. De plantjes, tien centimeter hoog, staan op uitdrogen. Normaal regent het vanaf begin april, maar half mei is er nog geen druppel gevallen. “Als het niet snel regent, sterven de planten.” Zijn zwijgen daarna verraad alles: dit jaar geen oogst, betekent volgend jaar geen eten. Op elke straathoek zitten boeren met sombrero’s de dag uit. Allemaal willen ze het land op, maar zonder regen kunnen ze niks. Volgens Vásquez beschikt Granjas Carroll over pijlen waarmee ze regenwolken kunnen onthechten, die ze afvuren bij dreigende buien. Een hoge luchtvochtigheid zou slecht zijn voor de varkens.

“Wat kunnen we doen?” zegt Manuel Salvador, een boer van 46. “Wij boeren zijn geen partij voor harde dollars. Wie zijn hand opsteekt, krijgt er eerst geld ingedrukt. Als je dat niet aanneemt, hakken ze hem af. Nu zijn we redelijk beschermd door de internationale pers. Maar als jullie over een paar weken weg zijn, kunnen ze ons alles maken zonder dat iemand het doorheeft.”

“De politie werkt met een ruwe en een zachte kant,” zegt Vásquez. “De ruwe bedreigen je, de zachten stellen je gerust, maar de boodschap is dezelfde: stop je verzet. Margerita liet zich tijdens een verhoor ontvallen dat ze ooit geopereerd was. Meteen heeft de politie haar ontkleedt en naakt foto’s van haar genomen. Een plattelandsvrouw van in de vijftig: het is bijna waardiger iemand te vermoorden. Sindsdien is haar verzet gebroken.”

Schop en ploeg

Op maandag 11 mei ontvangt La Gloria hooggeeerd bezoek. Gouverneur Herrera Beltrán komt de basisschool heropenen, die door de griep gesloten was en voor de gelegenheid gelijk een goede lik verf gekregen heeft. “Internationale pers kwam hier het probleem zoeken,” spreekt hij inwoners en basisschoolkinderen in uniform toe. “Maar ze vonden alleen de oplossing. Dankzij adequate samenwerking van autoriteiten en bewoners is er in La Gloria geen enkele griepdode gevallen.” Applaus, en weg is de gouverneur, op weg naar een volgende basisschool. “De persconferentie wordt afgelast,” zegt de persvoorlichter, die echter een stapel toeristenfolders klaar heeft liggen, inclusief een kleurboek van Veracruz, het volkslied nader verklaard door de gouverneur en festivals die al voorbij zijn. “Nu de internationale pers voor niets naar La Gloria gekomen is, kunnen ze, nu ze hier toch zijn, het prachtige Veracruz ontdekken en daar een mooi stuk van maken.”

Torres: “Nog vijf jaar, en dan zijn de stallen weg, of wij dood. Ik laat me niet wegjagen, wat ze me ook bieden. Laat ze hier maar komen, die directeurs in hun pakken. Ik heb een schop voor ze klaarliggen, en een scherpe ploeg. Weg krijgen ze me hier alleen dood.”

-          Granjas Carroll deelt op hun site mee dat het virus H1N1 ten onrechte varkensgriep heet, de consumptie van varkensvlees niet schadelijk is voor de gezondheid, de stallen aan alle hygiene eisen voldoen en bij geen van de 500.000 varkens, noch bij de 907 personeelsleden, varkensgriep is vastgesteld. Verdere toelichting is niet mogelijk.

-          De persdienst van Veracruz belooft binnen een dag de in het regeringsgebouw achtergelaten vragen per mail of telefoon te beantwoorden. Zes dagen later is er nog geen reactie binnen.