Policia Comunitaria in Guerrero: een historisch moment

Nog voor ik goed en wel ben aangekomen bij de interculturele universiteit UNISUR in Guerrero, waar ik een weekend op bezoek ben, word ik overrompeld. De directeur van de universiteit stopt me prompt in een bus met de woorden: “Vandaag gaat een historische gebeurtenis plaatsvinden met de policia comunitaria en wij gaan het meemaken.”

Guerrero, een arme, zuidelijke staat van Mexico, staat bekent om de doorgewinterde strijd die inheemse en andere sociale bewegingen al jaren voeren om de situatie van haar inwoners te verbeteren. Eén manifestatie hiervan is de zogenaamde ‘Policia Comunitaria’ georganiseerd door de CRAC (Consejo Regional de Autoridades Comunitarias). Dit zijn autonome, zelfgeorganiseerde politie troepen die onafhankelijk van de overheid werken en de veiligheidsproblemen in Guerrero aanpakken vanuit een inspirerende invalshoek. De CRAC is opgericht in 1995 en komt voort uit lokale processen waarin inheemse bewegingen, boeren bewegingen, mensenrechten organisaties, leraren en lokale autoriteiten zich zijn gaan organiseren. Dit om de onleefbare situatie van criminaliteit en onveiligheid tegen te gaan, die al jaren door de overheid werd verwaarloosd. Inmiddels maken 80 tot 90 gemeenschappen deel uit van de CRAC, die zich centreren in een kleine regio van Guerrero.

Policia comunitaria houdt simpelweg in dat een gemeenschap een aantal van haar inwoners kiest om de taak van politie op zich te nemen, als vrijwillig werk en verantwoordelijkheid voor de gemeenschap. Dit is op zich geen opmerkelijk fenomeen aangezien veel gemeenschappen in Mexico op deze manier hun veiligheid organiseren. Echter de samenwerking tussen de policias comunitarias van verscheidene gemeenschappen in Guerrero zorgt ervoor dat ze een krachtige speler is geworden in de regio. In dit gebied wordt de legitimiteit van overheidspolitie niet meer erkent maar hebben de CRAC, en dus de gemeenschappen, het voor het zeggen. Deze gemeenschappen hebben een autonome vorm van rechtspraak die ‘justicia comunitaria’ wordt genoemd.

Bij aankomst in de gemeenschap Santa Cruz el Rincon vallen we midden in de Asamblea, een manier van vergaderen en beslissingen nemen karakteristiek voor gemeenschappen. In de smeulende hitte, schuilend onder het dak van het basketbalveld, hebben honderden mensen zich verzameld waaronder vooral veel politieagenten zijn te herkennen. Iedereen heeft zich om het midden verzameld, waar vijfentwintig opengescheurde, groenen balen alle aandacht van de menigte trekken. Als ik dichterbij kom, verbluft het aanzicht van zo’n hoeveelheid marihuana me, al dan niet het feit dat het hier open en bloot wordt gepresenteerd tijdens de vergadering.

De policia comunitaria heeft vijf jonge mannen opgepakt die twee vrachtwagens bestuurden met aan boord deze enorme hoeveelheid marihuana. Uiteraard is het in Mexico geen verassing als er drugs worden vervoerd en mensen hiervoor worden aangehouden. Het speciale aan deze gebeurtenis is echter dat het de eerste keer is sinds haar oprichting dat de policia comunitaria met drugssmokkelaars moeten dealen in hun gebied.

Na de arrestatie ontstond er een conflict wat de kracht van de policia comunitaria beproeft. De Mexicaanse staat wilt dat de mannen worden overgeleverd aan het leger omdat drugs gerelateerde criminaliteit onder hun jurisdictie valt. De policia comunitaria weigert dit en wilt de problemen in hun gebied zelf, volgens hun eigen principes en gebruiken, oplossen. De mensen van de gemeenschappen weten dondersgoed dat het leger de drugs waarschijnlijk weer zou verhandelen om geld te verdienen en daarnaast de gearresteerde mannen zeer slecht behandelen. Als ze niet het geld hebben om zichzelf direct vrij te kopen natuurlijk.

“Een verloren bij, we komen een verloren bij tegen en moeten deze verenigen met de andere bijen en ons afvragen; wat hebben we zelf gedaan om deze verloren bijen te zoeken?”. De drugssmokkel wordt begrepen als een daad uit noodzaak van arme mensen, in een hoek gedrukt met geen andere uitweg. In plaats van ze te behandelen als criminelen, worden de gearresteerden tijdens de Asamblea behandeld als personen die een fout hebben begaan. “Iedereen heeft slechte kanten, niemand is perfect, deze Asamblea veroordeelt niet maar houdt van ons”. Ook wordt de daad begrepen als een verantwoordelijkheid van de maatschappij, want welke mogelijkheden heeft de maatschappij aan hen gegeven?

“We gaan de wet niet uitvoeren enkel omdat het de wet is, we hebben een humanere manier om dit op te lossen”. In plaats van de jongens te veroordelen, te straffen en ze van de samenleving te isoleren door ze op te sluiten, hebben de gemeenschappen een geheel ander idee van rechtvaardigheid die ze handhaven. Her-educatie is de oplossing. Dit ‘reeducar’ programma bestaat uit gesprekken vergelijkbaar met therapie waarnaast ook werk moet worden uitgevoerd voor de gemeenschap. Hoelang dit programma duurt, ligt aan de aard van de daad en persoonlijke vorderingen, maar dat kan oplopen tot 5 jaar. Het programma wordt opgesteld door een raad in de eigen gemeenschap en respecteert dus de lokale gebruiken. Op deze manier worden mensen gere-integreerd in hun gemeenschap en tegelijkertijd bewijzen ze hun gemeenschap een dienst in de vorm van werkzaamheden.

Inmiddels hebben de moeders van de gearresteerde jongens ruimte gekregen om hun mening te geven over het lot van hun kinderen. Daarna mogen de mensen uit alle gemeenschappen aangesloten bij de CRAC die een cargo uitoefenen – een wisselende positie van verantwoordelijkheid in hun gemeenschap – hun mening geven over de situatie. De uiteindelijke uitkomst van de Asamblea is dat alle marihuana verbrand dient te worden, een besluit dat gelijk in uitvoering wordt gebracht. De menigte verplaatst zich naar de rand van het basketbalveld en aan de oever van de rivier gaan alle balen marihuana in vlammen op. Een enorme rookwolk dwaalt nog lang boven de gemeenschap.

Met deze daad heeft de policia comunitaria haar kracht en integriteit laten zien. De marihuana, die veel geld waard was, kan niet meer gebruikt worden en haar verbranding laat zien dat de policia comunitaria in dit gebied haar eigen beleid voert. Na afloopt hangt er een geanimeerde sfeer en het is duidelijk een bijzondere gebeurtenis. Mensen uiten echter wel hun angst voor de gevolgen. Mogelijke repressies van het leger dan wel de drugsbendes die aanwezig zijn in de regio, hangen een donkere wolk boven deze historische dag. Des te meer reden om deze manier van zelf organisatie, die zeker niet zonder interne conflicten en incoherenties is, desalniettemin te bewonderen. Het is een moedig alternatief voor het gebrek dat de corrupte en waardeloze Mexicaanse overheid achterlaat.