De strijd van de desplazadas

Desplazadas…Colombia heeft ongeveer drie en vijf miljoen desplazadas; interne vluchtelingen. Niemand weet precies hoeveel het er zijn, alleen dat het getal nog steeds blijft toenemen. Guerrilla, paramilitairen, neo-paramilitairen (gedemobiliseerde paramilitairen die later weer hergroepeert zijn), het leger, politie en andere overheidsinstellingen blijven actief in het conflict, mensenrechten schenden en mensenrechten activiteiten bedreigen. Dit heeft veel veiligheidsgevolgen voor alle slachtoffers die op zoek zijn naar de justitie, reparatie en de waarheid over wat er gebeurd is met hun geliefden of de misdaden die tegen hen zijn gepleegd. Het is daarom, voordat ik een blog ga schrijven over justitie voor seksueel misbruikte vrouwen, belangrijk eerst te kijken naar de moeilijkheden die alle slachtoffers ondervinden in hun zoektocht naar gerechtigheid.

Het conflict is nog steeds heftig in bepaalde gebieden van Colombia, maar ook in toeristische gebieden als Cartagena is er altijd een dreiging voor degene die strijden voor rechtvaardigheid. Doordat het conflict al tientallen jaren voortduurt, is de sociale cohesie in veel gemeenschappen verloren geraakt; infiltratie in gewapende groepen, corruptie en uit elkaar gedreven samenlevingen dragen bij aan het wantrouwen. Het wantrouwen is groot, vooral als het over thema’s als justitie en reparatie gaat, niemand weet wie wel of niet te vertrouwen is. Het werk van mensenrechten activisten worden bemoeilijkt doordat zij persoonlijk bedreigd worden of hun organisaties of families bedreigingen ontvangen. Ook bij slachtoffers is de angst en bedreiging om opnieuw slachtoffer te worden van gewapende groepen is groot. Gewapende groepen zoals paramilitairen of guerrilla’s controleren bepaalde gebieden, waardoor ook vluchtelingen die nu in veiligere gebieden wonen, vaak geen aangifte kunnen doen uit angst dat hun achtergebleven families iets aangedaan wordt.

Veel vluchtelingen die naar Cartagena zijn gevlucht wonen er soms al meer dan tien jaar. Ondanks het feit dat ze er al lang wonen, is het de grote meerderheid nog niet gelukt om een menswaardig bestaan op te bouwen. Gezinnen van vijf tot tien mensen wonen in kleine huisjes met één of twee slaapkamers, kinderen slapen op de grond of buiten op een matrasje. Vaak is er geen werk, en als er dat is, wordt dat vaak onvoldoende betaald en werken ze onder slechte werkomstandigheden. Het ontbreekt de woonwijken aan goede voorzieningen, zoals goede huizen, wegen, nachtverlichting, recreatie mogelijkheden en de onveiligheid en criminaliteit is hoog. Officieel hebben interne vluchtelingen recht op een woning, werk, psychologische hulp en humanitaire hulp, maar met meer 3 miljoen interne vluchtelingen, lukt het de overheid niet om iedereen van deze hulp te voorzien. Daarbij komt dat interne vluchtelingen gediscrimineerd en gemarginaliseerd worden. Interne vluchtelingen hebben te maken met een negatieve perceptie, zowel van de Colombiaanse samenleving, als van institutionele instellingen. Het idee dat interne vluchtelingen gewoon arme boeren zijn uit de binnenlanden die willen profiteren van de institutionele hulp heerst. Dit resulteert in een enorme moeilijke situatie voor interne vluchtelingen. Naast de trauma’s die ze al met zich meedragen, gaan interne vluchtelingen ook nog een nieuwe armoedige en onzekere toekomst tegemoet. Wanneer ze in hun nieuwe leefomgeving aankomen, begint voor hen de strijd om te ‘bewijzen’ dat ze werkelijk oorlogsvluchteling zijn, en niet economisch vluchteling.

Desplazadas leven in angst, met trauma’s en in moeilijke levensomstandigheden. Velen verdienen minder dan een dollar per dag, waardoor de bus naar de overheidsinstellingen waar ze aangiften kunnen doen, soms al te duur is. De meesten van hen hebben geen scholing gehad of slechts basisonderwijs, hierdoor kan een groot gedeelte van deze vluchtelingen niet lezen of schrijven. Hun rechten en de privileges die ze hebben als desplazadas, kennen ze om deze redenen vaak niet. Dit alles resulteert in een situatie waarbij desplazadas soms meer bezig zijn met de dagelijkse strijd te overleven dan met justitie voor de oorlogsmisdaden die hen zijn aangedaan.

Overheidsinstellingen waar slachtoffers hulp kunnen krijgen of aangiften kunnen doen, hebben niet de capaciteit om de enorme hoeveelheid vluchtelingen te ontvangen en te helpen. Dit wordt volgens critici veroorzaakt doordat de prioriteit van de overheid ligt bij het demobiliseren van gewapende groepen en internationaal economische belangen en niet bij de hulpverlening voor slachtoffers. Veel NGO’s en ook desplazadas vechten daarom om gehoord te worden door de Colombiaanse overheid. ‘Desplazadas lideres’ worden ze genoemd. Desplazadas die hun rechten hebben bestudeerd (meestal met behulp van NGO’s die actief zijn op dit gebied) en die strijden voor justitie en reparatie. Deze leiders worden vaak ondersteund door NGO’s en proberen hun kennis over te brengen in vluchtelingenwijken. Zo proberen ze samenlevingen te organiseren, geven andere desplazadas les over hun rechten en proberen de overheid te dwingen desplazadas te voorzien van justitie en reparatie. Omdat paramilitairen en andere gewapende groepen soms geïnfiltreerd zijn in wijken, is dit werk gevaarlijk. Begin dit jaar werd een vrouwelijke leider vermoord in Cartagena en zijn anderen bedreigd. Dat Colombia een land in conflict is, bemoeilijkt het proces van justitie en reparatie en verhoogt de kans voor vluchtelingen om opnieuw slachtoffer te worden.

Ondanks de armoede, discriminatie, marginalisatie en bedreigen, blijven veel leiders een strijd leveren voor hun rechten en zijn zij voor veel andere desplazadas een vorm van hoop op een beter leven. Niettemin houdt muziek en dans veel mensen op de been, iedere zondag wordt er in ieder dorp samen gedronken, gezongen en gedanst voor de enorme muziekinstallaties… Want één ding lijk je Colombianen nooit af te kunnen pakken, en dat is hun passie voor muziek en dans.