Lula geeft het startsein voor toerisme in favela

 De Braziliaanse regering heeft in het kader van urbanisatie een toerismeproject in Santa Marta opgezet genaamd Rio Top Tour dat op 30 augustus jl. werd gepresenteerd. In de ochtend arriveerde ik bij de poorten van Santa Marta waar opeens een felgele informatiekiosk prijkte. Een Nederlandse vriend, die onderzoek doet in de wijk, had al gehoord dat er binnenkort een plan voor favelatoerisme door het ministerie van toerisme gepresenteerd zou worden, maar wat wij deze dag aantroffen ging onze verwachtingen te boven. In de kiosk kregen wij een keurige folder in handen gedrukt waarop alle toeristische trekpleisters van Santa Marta in kaart gebracht zijn. Bovendien geeft het historische uitleg van de twee namen die de wijk kent: Dona Marta, de geografische naam van de heuvel en Santa Marta, de naam van de gemeenschap die haar bewoners haar gegeven hebben. Ook staat er een beschrijving van hoe je de wijk inkomt en over transport binnen de favela.

Niemand minder dan president Luiz Ignázio Lula da Silva kwam Santa Marta bezoeken om de presentatie op te luisteren. Zijn komst had eerder die week als een spannende boodschap door de wijk gegonsd en was door die vriend van mij opgepikt. We spendeerden enige tijd om uit te vinden waar we het beste een glimp van de man konden opvangen of hem misschien zelfs wel de hand zouden kunnen schudden.

We besloten de heuvel op te lopen en spraken daar met mensen gehuld in gekleurde overhemden met het patroon van de favelahuizen dat tevens gebruikt worden in het logo van Rio Top Tour. Ze stelden zich voor als professionele gidsen en vertelden ons dat ze gedurende een half jaar in Santa Marta zullen gaan werken om bewoners tot ‘toeristguide’ op te leiden: ‘De bewoners weten niet hoe ze zich ten overstaan van toeristen moet gedragen, dus wij komen hier om ze dit bij te brengen’. Deze cursussen worden door de professionals gegeven, die in dienst staan van de overheid, en worden door geïnteresseerde bewoners in hun vrije tijd afgenomen, een intercambio noemen ze het. Waar deze opgeleide personen vervolgens gaan werken en in dienst van wie, wisten ze niet.

De gidsen bevonden zich tussen de hekken waar wij, na toestemming te hebben gevraagd, even mochten staan. Maar al gauw werden we daar weggestuurd door de beveiliging en besloten we naar het centrale plein te lopen om te zien of we de zaal waar de presentatie zou plaatsvinden binnen konden komen. Daar kwam mijn gezelschap een bekende tegen die ons beval achter haar aan de zaal binnen te lopen. Waar het voor de bewoners onmogelijk was om binnen te gaan zonder speciale uitnodiging, mochten wij gewoon doorlopen. Ik moest wel mijn statief achterlaten omdat ik geen perskaart had en ze bang waren dat ik zou gaan filmen, wat niet was toegestaan. Dat deed ik dus maar braaf. Later heb ik wel mijn camera tevoorschijn gehaald om Lula’s speech en de entourage te filmen. Iedereen om ons heen was gewapend met fototoestellen en waar ik in het begin bang was dat ik weg zou worden gestuurd, merkte ik later dat de beveiliging hier niet goed op lette en ik best even kon filmen.

Binnen werd in een slideshow ‘het nieuwe uitzicht van Rio’ getoond (dat overigens prachtig is), vergezeld door andere foto’s van toeristische attracties en teksten over toerisme in Santa Marta. Na een stuntelige aankondiging en het lange wachten van de senatoren die al bellend op het podium stonden tot de president zich bij hen zou voegen, verscheen Lula dan eindelijk op het toneel, gedragen door luid applaus. Na het hele circus van politieke praatjes en grote beloftes nam Lula het woord en deed er nog een schepje bovenop. Hij sprak over de pacificatie van de favela’s, die het mogelijk maakt de wijk open te stellen voor toerisme. De regering wil voor 2016 alle favela’s onder toezicht van de UPP (Unidade Policial Pacificadora) plaatsen en van een toeristisch programma voorzien. De permanente aanwezigheid van politie in de wijk is volgens Lula noodzakelijk om veiligheid garanderen en het is bovendien een fundamenteel recht om in vrede te kunnen leven. En we moesten ook maar eens van dat woord ‘favela’ af. Dit woord was vroeger romantisch, maar heeft nu een slechte reputatie. We noemen het nu liever ‘comunidade’ en hij beloofde dat deze comunidades vanaf nu door de politiek met respect behandeld zullen worden. Een ander belangrijk punt, aldus de president, is dat de regering bewoners van de woonwijken microkredieten aanbiedt, zodat zij een zaak kunnen opzetten: ‘Deze motivatie, dat is mensen aan het werk krijgen en hen mogelijkheid bieden te studeren is een voorwaarde voor een geweldloos Brazilië, een Brazilië waar alleen normale vormen van geweld plaatsvinden’, aldus Lula. Hij nam voor het laatste als voorbeeld ruzies naar aanleiding van een voetbalwedstrijd in de nationale competitie, een commentaar dat lachend door het publiek werd opgevangen.

Mooie woorden en een indrukwekkend project, maar het is maar de vraag of het toerisme in de favela gaat werken en substantiële inkomsten zal genereren voor de bewoners. Dat zal ook van hun eigen instelling afhankelijk zijn. Zoals nu wordt beweerd door de overheid, maar waarvan ik geen bewijzen heb, krijgen mensen handvaten aangereikt om hun economische toestand te verbeteren. De bewoners zouden deze niet altijd aannemen, ze willen geen krediet, ze krijgen liever geld. Ik heb al veel geluiden gehoord over de onwelwillendheid en passieve houding van de favelabewoners. Maar ik ben hier te kort om hier zelf een standpunt over in te kunnen nemen. Wel ben ik van mening dat het een tijd zal duren voor de bewoners gewend geraakt zullen zijn aan de politie en aan het feit dat zij actiever moeten worden om meer dan nu bij de maatschappij betrokken te raken als werkende en studerende burgers. En dan heb ik het nog niet gehad over het slechte imago dat ze hebben, wat het zoeken naar werk bemoeilijkt. Maar zij zijn nu eenmaal in de rollercoaster die urbanisatie heet terecht gekomen en zullen een manier moeten vinden om mee te draaien, of ze willen of niet. Zeker is dat er van alles aan het veranderen is in Rio. Inmiddels zijn er al 12 favela’s overgenomen door de UPP en dat betekent dat de gemeente van Rio hier meer macht krijgt. Ik heb al mensen van ‘een nieuwe dictatuur’ horen spreken. Santa Marta was de eerste favela die gepacificeerd is, en de wijk is de andere comunidades ver vooruit als het gaat over urbanisatie. Nu wordt de wijk onder het mom van dezelfde urbanisatie een toeristische attractie. Hoe dan ook, het is complexe materie waar andere mensen gedegen onderzoek naar doen. Ik schets hier vooral even wat ik hoor en zie en ik ben inmiddels zeer nieuwsgierig hoe dit alles zich de komende zes jaar gaat ontwikkelen.