De verborgen villas

"Houdt u allemaal uw spulletjes goed in de gaten, Buenos Aires voelt als een gezellige grote stad net als alle andere die u kent, maar vergeet niet dat u zich in een 3e wereldland bevindt, met de bijbehorende problemen en criminaliteit". We staan in de glimmende lobby van een peperduur hotel en mijn vriendin Jessica, gids in Buenos Aires, geeft haar 5-sterren publiek even wat wijze raad. Ze wil niemand paranoia of bang maken, maar ze zal een groep niet laten gaan zonder ze veelvuldig op het hart te drukken vooral voorzichtig te zijn. Een paar laatste praktische instructies en de groep is de deur uit. Om te genieten van de stad en thuis te komen met prachtige vakantieverhalen, zonder waarschijnlijk ook maar het geringste vermoeden van wat er speelt achter de schermen.

Zelf ben ik niet zo goed in toerisme, ik heb er geen talent voor. Op reis ga ik graag, om vrienden en bekenden op te zoeken in verre vreemde landen, of nog liever vestig ik me zelf voor een tijdje in een ander land. Om de boel van binnenuit te leren kennen en wat beter te begrijpen. Als toerist voel ik me altijd een onwetende buitenstaander. Evengoed blijven er hele werelden gesloten, ook voor een geïnteresseerde en integrerende medeburger. Omdat een mens nu eenmaal niet veel te zoeken heeft op bepaalde plaatsen. Zo peinst Jessica er bijvoorbeeld niet over haar groepen ooit mee te nemen naar een "villa". Ook wel "villa miseria" genoemd, het woord voor sloppenwijk in  Argentinië. Op Wikipedia staat het volgende: "A villa miseria is a form of shanty town or slum found in Argentina, mostly around the largest urban settlements. The term is a compound noun made of the Spanish words villa "village, small town" and miseria "misery, dejection". The name was adopted from Bernardo Verbitsky's 1957 novel Villa Miseria también es América ("Villa Miseria is also [a part of] America")."

In Rio de Janeiro struikel je over de favela-tours (met meer of minder sociale inslag, opbrengsten die besteed worden aan sociale initiatieven etc.) en een Bed&Breakfast in een Braziliaanse sloppenwijk is via internet zo geboekt. In Argentinië echter worden toerisme en villa slechts in één adem genoemd als men het over luxe vakantieoorden als Villa Gesell aan de kust heeft of simpelweg om een groot en mooi vakantiehuis aan te duiden. De villa's worden niet letterlijk verstopt, zoals in andere politieke tijden nog wel eens het geval was, maar een hippe **visit-the-villas** cultuur zoals in Rio (ooit wel eens "Rio favela tour" geGoogled??!) is er ook weer niet. Als je ernaar zoekt wordt er wel het een en ander aan trips aangeboden, omdat dat nu eenmaal verkoopt en een toerist ook wel eens wat meer wil zien dan Plaza de Mayo en de zoveelste tangoshow. Er zijn echter meer discussies te vinden dan villa trips: het is maar de vraag in hoeverre de lokale bewoners profiteren van de bezoeken aan hun wijk, en getuigt de excursie van een daadwerkelijke interesse in de harde realiteit van het leven in de villa of is het meer aapjeskijkerij?

In Rio heb ik (toch even als "echte" toerist) destijds de favela Rocinha bezocht, wat erg interessant was. In Trujillo, Peru, kwam ik in de sloppenwijk "Chicago" om straatwerk te doen als vrijwilliger voor Mundo de Niños (een tehuis voor straatkinderen). In Buenos Aires ben ik nog niet geweest, ik leer wellicht vanzelf iemand kennen die in een villa woont, werkt of anderszins sociaal betrokken is. Tot die tijd geen verslag van binnenuit. Voorlopig baseer ik me maar op de beelden die via andere kanalen tot me komen. Zo maakte de Amerikaanse filmmaker Reed Purvis recent een film waarin hij de verhalen belicht van een aantal bewoners en families in Villa 31 (de meeste sloppenwijken van Buenos Aires hebben geen naam maar een nummer). Deze villa ligt juist over het spoor bij station Retiro, en -hoe cynisch - is daarmee de nabije buur van het poepiechique Recoleta. Mijn Amerikaanse vriendin Kathleen woont naast het pretentieuze Patio Bullrich, het meest luxe shopping centrum van Recoleta, waar de happy few hun boodschappen doen bij Cartier, Dior en Cacharel. Ze kijkt uit over het spoor bij Retiro en daarmee over villa 31. Samen hopen we dat de film, die uiteindelijk "Villa del sueño" ("Sloppenwijk der dromen") gedoopt is, gauw uitkomt want we zijn erg benieuwd naar deze parallelle wereld en haar ongetwijfeld intrigerende bewoners en verhalen. Een wereld, zo dichtbij en tegelijkertijd zo ver weg, waar wij "gewone" stervelingen geen toegang lijken te hebben. Een beperking die slechts bestaat bij gratie van onze eigen perceptie van gevaar, gecreëerd door de verhalen van anderen (raar eigenlijk dat wij mensen ons laten regeren door angst die niet gebaseerd is op een daadwerkelijke dreiging). Purvis schrijft dat het uiteindelijk meeviel (zoals altijd) en dat hij zich als blonde vreemdeling prima alleen kon vertonen in de villa. Maar toch ging ook hij, zodra er gefilmd werd en er dure apparatuur en camera's mee moesten, uit voorzorg slechts samen met een villabewoner de wijk in...

Een ander - zeer triest - kijkje gaf het programma Spuiten en Slikken op Reis onlangs, met een bijdrage over de drug Paco ("de levende dood") in de villas van Buenos Aires (afgewisseld met een reportage over travestieten in Mexico, ik denk om het programma wat lichter verteerbaar te maken..). Ook hier gaat de verlaggever slechts vergezeld van anderen de wijk in. De beelden laten op zeer aangrijpende wijze zien hoe onmetelijk uitzichtloos het bestaan kan zijn en hoeveel schade deze drug (restproduct van de cocaïne-productie) aanricht. Ik had in Peru op straat al veel gezien en meegemaakt maar vond het evengoed schokkend om te zien. Gelukkig staan er tegenover de bittere uitzichtloosheid ook hartverwarmende initiatieven, onder andere van een aantal moeders van paco-gebruikers. Het verdriet is eigenlijk onbeschrijfelijk, en ik laat de beelden verder maar voor zich spreken... Voor wie toch wat wil zien van de verborgen wereld van de villas.

Villa Miseria: http://en.wikipedia.org/wiki/Villa_miseria
Film over Villa 31: http://whatsupbuenosaires.com/news/A_Film_from_the_Other_Side_of_the_Tracks
Spuiten en Slikken op Reis, aflevering 25-07-2010: http://www.uitzendinggemist.nl/index.php/aflevering?aflID=11217611&md5=1318a62709ab88a5596ef2eae0c2e8f5