Ja ik kan!

"Eerst zo'n slangetje, ja, dan een half maantje links, aan de rechterkant open weetjewel, en nog twee streepjes met een kort streepje ertussen....." mijn collega op het callcenter (waar wij Nederlanders ondersteunen die problemen ondervinden met computerspellen van een bepaald merk) kijkt me uiterst wanhopig aan. Ze hangt op nadat de man klaar is met het "spellen" van zijn naam en ze hem beloofd heeft later nog even terug te bellen. Ze zucht heel, heel diep en vertelt me dat dit haar nog nooit overkomen is, een analfabeet aan de telefoon. Op alle vragen die ze stelde kon hij geen antwoord geven, omdat hij niet even een foutmelding kon oplezen of de instellingen van zijn computer kon controleren. Ze vroeg zich vertwijfeld af hoe ze in godsnaam deze klant verder zou kunnen helpen.

Analfabetisme. Dit was de allereerste keer in mijn leven dat ik er (indirect) mee te maken kreeg. Je weet dat het bestaat en toch is het iets waarvan je de consequenties niet helemaal begrijpt als je niet een keer echt in aanraking komt met het fenomeen. Nu ik op deze manier een glimp opving van de onmogelijkheden en problemen die het met zich meedraagt, besloot ik er deze blog aan te wijden. De cijfers in Argentinië zijn namelijk alarmerend. Voor sommige delen van de samenleving wordt het recht om vanaf jonge leeftijd onderwijs te genieten, ernstig geschaad. De Nationale Onderwijswet (die vanaf 1884 reeds bestaat! zoals ik bij mijn vak Sociedad y Estado de Argentina leerde) verplicht de Staat om voor iedereen gelijk, gratis, integraal, permanent en kwalitatief onderwijs te bieden. In 1884 begreep de regering dat dit de weg van de vooruitgang was, de wet kwam er tenslotte niet voor niets. De laatste "Censo Nacional de Población", uitgevoerd door het "Instituto de Estadísticas y Censos" (INDEC) in 2001 echter, wees uit dat op een totaal van 26.012.436 personen ouder dan 15 jaar, 3,6% geen enkel onderwijs had genoten, 14,2% de lagere school slechts gedeeltelijk had doorlopen en 20,8% het middelbaar onderwijs niet had afgemaakt.

In het universiteitskrantje La Flecha, dat aan alle geletterde studenten van de UBA beschikbaar wordt gesteld, las ik onlangs een artikel over het programma "Yo, si puedo" ("ja, ik kan"). De schrijver wilde ons eens verder laten kijken dan onze studentenneus lang is, en laten nadenken over "de ander", die wij niet tegenkomen in de gangen van onze faculteit, die geen deelexamens voorbereidt en zijn geest verrijkt met het geschreven woord, simpelweg omdat hij/zij niet lezen en schrijven kan. Dezelfde cijfers van de INDEC kwamen daarin naar voren, een totaal van 2,6% analfabetisme in Argentinië, wat neerkomt op zo'n slordige miljoen personen. Daarbinnen zijn uiteraard allerlei verschillen te onderscheiden naar leeftijd en locatie. Zo komen de cijfers hoger uit voor bepaalde provincies (Formosa, Corrientes, Santiago del Estero en Missiones, 6% gemiddeld) en is de ene bevolkingsgroep kwestbaarder dan de ander (vrouwen ouder dan 65 jaar: 20% analfabetisme). Het hoogste percentage werd gemeten in de provincie Jujuy (in het noordwesten), waar 31,8% van de vrouwen ouder dan 65 jaar analfabeet is.

In plaats van te wachten op oplossingen "van boven" zijn er mensen die in actie komen om de situatie te veranderen. De meest gebruikte methode van alfabetisering is dus het reeds genoemde "YO si puedo", ontwikkeld door Cubaanse pedagogen. Dankzij de toepassing van dit programma zijn er tussen 2002 en 2009 3,5 miljoen personen gealfabetiseerd, en is Cuba het eerste land in Latijns Amerika waar analfabetisme min of meer verdwenen is. In Argentinië wordt de methode sinds 2003 met succes toegepast. Het verschil met andere systemen is, dat het uitgaat van het bekende gebied, namelijk dat van de getallen, en van daaruit overgaat naar het onbekende territorium van de letters. Er wordt veel gewerkt met beeld en geluid, zodat de lessen dynamisch en onderhoudend zijn, en niet teveel doen denken aan de structuur van het formele onderwijs. Er wordt bovendien meer overgedragen dan droge taalkennis alleen, tegelijk met het leren lezen en schrijven vindt er een culturele vorming plaats. Kennis van lezen en schrijven is uiteindelijk het gereedschap dat nodig is om volwaardige burgers te vormen van een samenleving. Om deel te nemen, een mening te vormen, een keuze te maken, je rechten te verdedigen in een omgeving die voortdurend in beweging is, moet je weten hoe alles functioneert, en jezelf kunnen informeren.

De anarchisten die eind 19e, begin 20e eeuw (op vaak gewelddadige wijze) actief waren in dit land (een ander interessant onderwerp uit mijn vak Sociedad y Estado de Argentina) hadden dit goed door: zij verplichtten degenen die konden lezen en schrijven om dit te onderwijzen aan de analfabeten die zich in hun gelederen bevonden. Zij streden reeds voor een rechtvaardige en solidaire samenleving. Alfabetisering was daarin hun meest vreedzame maar wellicht ook meest effectieve en waardigheid verlenende wapen. 

Onderwijssysteem en analfabetisme in Argentinië: http://www.monografias.com/trabajos10/analfa/analfa.shtml
La Flecha: http://www.diariolaflecha.org/publicacion/19/19_notas/19_nota06.htm
Wikipedia: http://es.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9todo_de_alfabetizaci%C3%B3n_%22Yo,_s%C3%AD_puedo%22