Een top 6 van triestheid en de 7 indrukwekkendste momenten in Guatemala

 

Enkele zaken (van onvergelijkbare ernst) die diepe indruk op me maakten in negatieve zin, maar die tegelijk lessen voor de toekomst kunnen zijn.

 

1. Enkele passages uit het boek Bitter Fruit – The story of the American Coup in Guatemala door Stephen Schlesinger en Stephen Kinzer (2005):

 - René de León Schlotter, leider van de Christen Democraten in Guatemala en van de wereldwijde Christendemocratische beweging, in 1976 voor het Amerikaanse Congres: ‘Quite apart from the violence that comes from normal, ever-present social and economic factors this phenomenon of violence is political, carried out for political reasons: the establishment of terror for the general purpose of eliminating an adversary. Another feature of this phenomenon is that it is mainly form the right. … Groups of the extreme right have used violence as their only tool. (…) Allow me to reaffirm that the responsibility of the United States, although indirect, is very real and serious. With its policy of supporting dictatorships, the US has collaborated in strengthening of these regimes and burdened our people with debts, often for the most superfluous programs. With its policy of military and policy assistance, the US has collaborated in the acts of repression, and consequently in the violation of human rights..These types of assistance weigh heavily on a developing people, whose efforts should all be concentrated on promoting production and achieving greater social justice.’ (pagina 250-251)

Desondanks bleef Amerika het regime met militaire trainingen en wapens steunen in de gruwelijke jaren 80. Ze kunnen in ieder geval niet zeggen: Wir haben es nicht gewußt.

- ‘As the 1980s began (…) death squads linked to the Army reached into every sector of national life. Street-corner murders of lawyers, schoolteachers, journalists, peasant leaders, priests and religious workers, politicians, trade union organizers, students, professors and others continued on a daily basis.’ Ex-burgemeester Manuel Colom Argueta: “you will see that every single murder is of a key person. They are not all of the same ideological orientation. They are simply the people in each sector or movement who have the capacity to organize the population around a cause.” Een paar dagen later werd hij vermoord.

‘The intention of the military leaders was essentially to destroy the political center. Anyone not supporting the regime was almost by definition an leftist, and therefore an enemy. The military apparently believed that eliminating the center preclude the possibility of a moderate government, therefore leaving the citizenry a sterile choice between a revolutionary Communist regime and the existing military dictatorship. (…) Vice-President Fransisco Villagran Kramer, who resigned to protest the government role in terrorism. “Death or exile is the fate of those who fight for justice in Guatemala,” he said.’ (p.251-252)

 

Het lijkt me een wijze les voor iedereen die opkomt voor rechtvaardigheid in Nederland of daarbuiten. Dit met het oog op de stijgende populariteit van Wilders en de – mijns inziens – nu snel dichterbij komende crises als oprakende olie, klimaatverandering, voedselschaarste en werkloosheid. Het midden in Nederland heeft hier namelijk geen afdoende oplossingen voor, en blijft vasthouden aan het neoliberalisme en blijft vertrouwen op de markt en de bewuste consument. Ooit loopt dit fout, en gaan mensen kiezen voor of extreem rechts of voor een links alternatief. Een alternatief dat nog ontwikkeld moet worden, maar waar weinig schot in zit vanwege angstige en/of weinig visionaire politici.

Ga ik te ver? Een citaat uit een artikel van Malou van Hintum en Jan Tromp: ‘Een man die voorstelt om met scherp te schieten op, we halen Wilders eigen werk aan, “relschoppers als voetbalhooligans, krakers, antiglobalisten of ander verwerpelijk tuig”, is elke proportie uit het oog verloren.’ zie: http://www.volkskrant.nl/binnenland/article510950.ece/Wilders_is_respectabel,_als_papegaai

Hopelijk laten de Christendemocraten in Nederland nu snel zien dat ze ook een deel van het rechtvaardigheidsgevoel van hun partijgenoot in Guatemala hebben (zie hiervoor). Gezien het kabinet Balkenende 1 met de LPF, vrees ik echter het ergste.

 

2. Het uitzicht tijdens de reis van de Guatemalteekse / Mexicaanse grens Bij Frontera Corozal / El Technica naar Flores. Waar enkele decennia geleden nog tropisch regenwoud stond, nu slechts weilanden en veeranches, af en toe afgewisseld met tuinbouwbedrijven, een enkele zelfvoorzienende boerderij en al dan niet in brand staande bosjes, of de resten hiervan.

 

3. De huizen en palmbomen aan de Atlantische kust bij Livingston die langzaam worden opgegeten door de stijgende zeespiegel vanwege klimaatverandering.

 

4. Een Australische macho in El Retiro over de Guatemalteekse bevolking: “Efficiency komt niet eens voor in hun woordenboek.” Inderdaad wij westerlingen gaan erg efficiënt om met de steeds schaarser wordende hulpbronnen, en trekken de rest van de wereld in onze val mee. Hopelijk gaan we op tijd inzien dat we kunnen leren van volkeren die geen uitputting en vervuiling kennen, en Moeder Aarde vereren. Ik had dit ook op dat moment kunnen zeggen, maar schatte zo in dat ik niet helemaal begrepen zou worden, dus hield mijn mond maar.

 

5. Een Maya-ceremonie door de familie (inclusief zijn vrouw) op de plek waar een 26-jarige TucTuc-chauffeur een paar dagen eerder verongelukte op de weg tussen San Marcos en San Pablo aan het Atitlán-meer.

 

6. De (redelijk dure) bootreis van Rio Dulce naar Livingston; wat beloofde een mooie tocht te worden over een rivier met veel vogels, dorpen en een kloof, werd een nachtmerrie. Tenminste voor degene die voorin de boot zaten, waaronder ik. De bootsman had ondanks de hoge golven een bepaald tijdsschema in zijn hoofd (hoewel de boot niet meer terughoefde die dag), en weigerde – ondanks steeds feller wordende protesten van me – zijn snelheid aan te passen. Wat leidde tot een klap op het water elke paar seconden. Dat betekende niet alleen geen mogelijkheid foto’s te maken, maar ook een uur durende aanslag op mijn knieën en rug (zitten was al niet meer mogelijk). Ik ontplofte bijna toen er wel tijd was voor een pauze van zo’n half uur bij een (bevriend) café. Handgemeen bleef uit (vloeken niet), maar ik kwam er weer eens achter dat ik erg slecht kan omgaan met mensen die mijn gezondheid doelbewust schaden.

 

 

Bij de ingang van de kerk zag ik een beeld van een gekruisigde Jezus. Niets abnormaals zou je zeggen. Maar vlakbij was een schilderij opgehangen waarop Maya-mannen werden gemarteld (opgehangen met de handen op de rug aan een soort galg) en gedood door soldaten. Met daarbij een huilende vrouw. Precies op dat moment begon een vrouw bij het altaar te huilen. Of dat om een geliefde ging die tijdens de burgeroorlog was gedood weet ik niet, maar ik kreeg er wel kippenvel van.

 

Hij is één van de leiders van de boerenbeweging CUC (Comité de Unidad Campesina) met 40.000 leden één van de grootste boerenbewegingen in Guatemala. Deze beweging is ook aangesloten bij de wereldwijde boerenbeweging Via Campesina (waar b.v. ook de Nederlandse Nederlandse Akkerbouw Vakbond lid van is). Het kantoor van de CUC is gevestigd in Guatemala City, de no-go-area voor toeristen, vanwege het geweld, de berovingen en de moorden op o.a. buschauffeurs (als ze geen geld afdragen aan de maffia). Ik maakte me dus behoorlijk wat zorgen. Via een bus en een aansluitende taxi bereikte ik een met slagbomen en bewakers beveiligde compound. De terugreis ging op dezelfde wijze. Uiteindelijk gebeurde er niks bijzonders.

De CUC-leden hebben zwaar geleden tijdens de burgeroorlog, vele boeren(leiders) zijn vermoord of ´verdwenen’. Het gesprek ging vooral over de nadelige gevolgen van de vrijhandelsverdragen CAFTA (Centraal Amerika met de VS) en ADA (associatieakkoorden met de EU, waarover nog wordt onderhandeld). Beiden zijn even erg en leiden volgens Guzman tot: migratie van boeren naar de VS en van het platteland naar de stad, meer armoede en geweld, prioriteit voor de belangen van multinationals in de mijnbouw, waterkrachtenergie en export van landbouwproducten en van de rijkste 24 families in Guatemala, boven de belangen van de (inheemse) boeren. Ook ging hij specifiek in op de nadelen van de exportgerichte landbouw (suikerriet, bananen, rubber, palmolie) voor de voedselzekerheid, het milieu en de landrechten van de Maya-bevolking. Ik nam het interview op video op, met behulp van de Deense medewerker Mikkel Moldrup-Lakjer, die de zijn uitspraken in het Engels samenvatte.

Ik was blij met deze schat aan informatie door een persoon die de boeren vertegenwoordigt die dagelijks met neoliberaal westers beleid te maken hebben. Hopelijk kan ik deze video in Nederland gebruiken in de strijd tegen de onwetendheid bij politiek en burgers én tegen de machtige lobby van het multinationale bedrijfsleven voor de exportgerichte landbouw en liberalisering binnen de landbouw. Het wordt de hoogste tijd dat maatschappelijke organisaties als het Wereld Natuur Fonds en Solidaridad nu eindelijk stoppen met het steunen van deze multinationals, door hun een ´duurzaam´ imago te verschaffen.

 

Met behulp van Kat Pedersen – tijdelijk coördinator van de Spaanse school Hispano Maya – interviewde ik deze kleurrijke persoon.

Via zijn inheems museum, lessen op scholen, en de bouw van een religieus Maya-gebouw, komt hij vooral op voor het behoud van de tradities in dit prachtig gelegen dorp. Onder invloed van de katholieke kerk, maar vooral door evangelische secten, worden shamaanse rituelen steeds verder verdrongen. Nog maar 1% van de bevolking houdt er aan vast.

Fortunato koos als kandidaat parlementslid voor de partij UNE – de partij van de huidige president Colom – in plaats van voor de radicaal linkse URNG (waaronder ex-guerilla’s), omdat hij een geleidelijke en geen radicale verandering wil. Colom geeft hij nog twee jaar de tijd om zijn beloftes voor meer gerechtigheid waar te maken. Deze zijn cruciaal, daarna krijgt hij als hij succes boekt de kans om door te gaan, anders dreigt een fase van meer radicalisering en geweld. Hij voelt zich ahorita (nu) nog veilig, om te zeggen wat hij denkt en om mensen te organiseren. Maar voor hoe lang? De ultrarechtse partij Partido Patriota wil een veel grotere rol voor het leger om de criminaliteit de kop in te drukken. Rios Montt zit niet achter tralies maar blijft een zeer invloedrijk politicus. Het symbool van zijn partij de FRG - de blauwe hand - is te zien op talloze huizen op het platteland, waar vreemd genoeg de Maya-nabestaanden van zijn schrikbewind leven. Daarentegen is links versnipperd en zeer klein in het parlement. Hoe lang pikken de Maya’s de onrechtvaardige toestand nog? Een gezamenlijke politieke partij leek Fortunato wel een goed idee.

De migratie naar de VS lijkt het hoogste doel van de meeste jongeren in het dorp. Dit lijkt een verbetering ten opzichte van de tijdelijk arbeid op katoenplantages (onder zeer slechte arbeidsomstandigheden), vooral omdat men veel meer geld verdient Het leidt echter tot ontwrichte gezinnen vanwege de jarenlange of zelfs definitieve afwezigheid van mannen. Inmiddels verschijnen er met het in de VS verdiende geld, overal nieuwe huizen in Amerikaanse stijl, en verwestert de jeugd o.a. invloed van westerse muziek en het internet.

Voor shamanen en een collectief Maya-geheugen is dan steeds minder plaats.

 

Maar in sommige gebieden zijn de Maya-tradities nog springlevend. Beide plaatsen liggen in het K’iché-gebied. Op Pascual Abaj worden geregeld rituelen gehouden. Deze zondagmorgen ging een oudere man en vrouw met een jongere man, waarschijnlijk hun zoon, langzaam naar boven. Later bleek omdat de jongere man slecht ter been was, men een ceremonie ter genezing uitvoerde. Het betekende vooral het offeren van allerlei voorwerpen als kaarsen, suiker, koekjes en ander voedsel. Die werden verbrand vanuit een zorgvuldig opgebouwde cirkel. Daarna trok men speciale kleren aan, waaronder een hoofddoek. Onder het offeren las de oudere man voor uit een boek, en ook de vrouw en jongere man baden en smeekten soms om genezing. Hiervoor werd ook een tak gebruikt waarmee de man zich op zijn been sloeg.

Na zo’n anderhalf uur voegden andere Maya’s – ook Kaqchiquels – zich bij het altaar, en starten een vergelijkbaar ritueel. Gelukkig mocht ik deze rituelen bijwonen, en er foto’s van maken. Ik ging net op tijd weg, want kwam een grote toergroep toeristen tegen op weg naar de heuvel.

Op 22 mei was het Wajshakib Batz of te wel Maya-nieuwjaar, de start van een nieuwe 260 dagen durende periode die cholq’ij of tzolkin-jaar wordt genoemd. Momostenango is één van de weinige overgebleven plaatsen in Guatemala die zich nog houdt aan deze Maya-kalender.

Het feest werd gevierd op een heuvel, en was een wonderlijke mix. Enerzijds was er de serieuze kant waarbij via verbranding op grote vuren offers werden gebracht vergezeld van gebeden om een goed nieuwjaar, anderzijds stond er een keurig dansbandje te spelen waarop vooral door dronken mannen gedanst werd. Maya’s kunnen door een gebrek aan een enzym dat alcohol afbreekt, erg slecht tegen drank. Dus al gauw werd het een beetje beschamend om aan te zien. Sommige mannen hadden ook wonden van het vallen. Ik was welkom, geholpen door wat oudere Maya-mannen die ik op de weg er naar toe ontmoette. Het was ook gemakkelijk om contact met anderen te krijgen, maar toen een aardige ex-VS-ganger naar huis ging, hield ik het ook maar voor gezien.

 

Even kijken wat er aan het water gebeurt, dacht ik, en sloeg een klein steegje in. Wat volgde was een fotografenparadijs, met reigers, fregatvogels, pelikanen en meeuwen die op de resten van de zojuist schoongemaakte vissen afkwamen.

 

Het dorp bereikte ik te voet vanuit Nebaj; het centrum van de Ixil-driehoek, waarbinnen de bevolking enorm geleden had tijdens de militaire repressie. Acul was een zogenaamd polo de desarollo, een modeldorp, waar nabestaanden van de verschillende massamoorden werden samengebracht door het leger. Zij hielden strenge controle over deze dorpen, die sommigen als concentratiekamp ervoeren. In één van de eerste huizen stond een oudere man met een dochter door een open raam te kijken. Ik vroeg of ik foto’s mocht maken, en dat mocht. Hij nodigde me ook uit op zijn erf, waar zijn vrouw en dochter kledingstukken aan het weven waren. Ook op het centrale plein ontmoette ik veel belangstellende mannen. Mijn detailkaarten van het gebied deden het namelijk goed. Ook kon ik hen met veel genoegen uitleggen waar Nederland en Europa lag, via een tekening in het zand. Het leek wel of de geschiedenis voor even vergeten was.