De onrechtvaardigheid in Guatemala toen en nu + inleiding op blogs

Inleiding
Van 16 maart t/m 29 mei reis ik door vooral Guatemala, maar ook kort door Mexico en Honduras. Ik ben blij dat LA Ruta mij de mogelijkheid bood om enkele blogs te maken over mijn bevindingen in relatie tot de Millennium Development Goals. Normaal schrijf ik reisverslagen voor familie, vrienden en bekenden. In overleg met La Ruta zal ik nu een selectie uit mijn eerdere verslag van 9 april publiceren. In een andere blog vindt u een andere selectie hieruit over Koffiefinca Santa Anita.

Wat betreft MDG 1 ben ik daarbij erg cynisch en pessimistisch gestemd. Deze MDG luidt: ´In 2015 een halvering van de armoede en honger met 50% ten opzichte van 2000´.
Waarom willen we in 2015 in plaats van een vermindering van het aantal hongerigen met de helft, niet iedereen toegang tot voldoende voedsel bieden? Aan de andere kant zijn we nu 9 jaar verder, en is het aantal hongerigen alleen maar gestegen. Dat zal naar mijn mening ook niet stoppen. Hiervoor zijn een aantal redenen:
- de klimaatverandering zal dramatische effecten hebben op de voedselproductie in ontwikkelingslanden (daling met 20 tot 30%);
- de westerse landbouw is gevaarlijk afhankelijk van olie; om 1 calorie voedsel te maken is 10 calorie fossiele brandstof nodig. En de olie raakt nu snel op (peak oil);
- de wereldbevolking blijft stijgen van ruim 6 nu naar 9 miljard in 2050;
- de neoliberale wereldorde maakt het mogelijk dat via de multinationale agribusiness en handel koopkrachtigen in het Westen prioriteit krijgen wat betreft hun toegang tot luxe zuidelijke producten als soja, palmolie, agrobrandstoffen en tropisch fruit, boven de voedselzekerheid van mensen in het Zuiden.

De onrechtvaardigheid in Guatemala toen en nu - een inspirerende Spaanse school

De eerste vier weken verbleef ik Quetzaltenango (ook wel Xela genaamd), waar ik drie weken Spaans studeerde aan de links georiënteerde Spaanse school PLQ (Proyecto Lingüistico Quetzalteco de Espagñol  (http://www.hermandad.com). Door de vele nevenactiviteiten op deze school, zoals debatten, lezingen, documentaires en excursies kon ik snel een beeld vormen van de historie en de huidige toestand in Guatemala. Het was daarbij moeilijk niet emotioneel geraakt te worden door het vele onrecht deels veroorzaakt door de VS. Daarbij kwam ik hun bibliotheek verschillende goede boeken tegen zoals Bitter Fruit – The story of an American coup in Guatemala en Ik wil jullie mijn verhaal vertellen – Het leven van vrouwen in Guatemala uitgegeven in 1992 door het Guatemala Komitee Nederland.

Beide boeken maar ook de vele lezingen die ik bijwoonde tijdens mijn Spaanse cursus op de PLQ confronteerde me met een ongelofelijke berg leed. Dat het Westen - in eerste instantie de Spaanse kolonisator, na 1821 de Spaanse nazaten, vanaf 1900 vooral de Amerikanen en tegenwoordig ook de EU met haar vrijhandelsverdragen, hiervoor in hoge mate verantwoordelijk voor is - maakt de situatie nog ´onuitstaanbaarder´. We zijn dus gewoon medeverantwoordelijk voor het leed dat de inheemse bevolking (de Mayas nog steeds zo´n 60% van de bevolking) en in mindere mate de ladino´s (de gemixte Europees-inheemse bevolking) dagelijks doormaken. Aan de andere kant kunnen de Amerikanen maar ook Europeanen door een drastisch ander beleid meewerken aan de oplossing van de problematiek.

Even een overzicht van de huidige situatie:

-          5% van de bevolking bezit 97% van het productieve land, dit wordt echter in grote mate ingezet voor exportproducten als koffie, bananen, suikerriet en in toenemenende mate palmolie als ´biobrandstof´.

-          De overgrote meerderheid van 95% heeft dus maar toegang tot 3% van het land. Onder andere de Maya´s behoren hiertoe, als men geluk heeft heeft men nog een stukje land om het eigen voedsel te verbouwen. Dit is echter veelal onvoldoende om van te leven, zodat men b.v. in de koffieoogsttijd voor hongerloontjes (met vrouwen en kinderen) moet bijwerken. Een ander deel van de Maya´s heeft helemaal geen land is en is totaal afhankelijk van voornamelijk dagarbeid zonde vast contract.

-          Guatemala is ondanks een grote hoeveelheid vruchtbare grond niet zelfvoorzienend in haar voedsel. De totale betalingen voor importen van voedsel zijn groter dan hetgeen veelal grootgrondbezitters en multinationals totaal verdienen aan de export van landbouwproducten. Deze inkomsten worden echter deels het land uitgesluisd naar de aandeelhouders in het Westen, en komen de ontwikkeling van het land niet ten goede.

-          De sociale omstandigheden zijn zeer slecht, na Haïti het slechts in geheel Amerika, dit ondanks een redelijk gemiddeld bruto nationaal product per hoofd van de bevolking. Dit wordt veroorzaakt door het zeer oneerlijke belastingssysteem. Iedereen betaalt 12% BTW op al zijn inkopen en dit is de belangrijkste bron van belastinginkomsten voor de overheid. De inkomstenbelasting en belasting op vermogen zijn vrijwel nihil (aldus een Augusto Chun, een ex-guerilla van de ORPA), omdat er allerlei constructies zijn via b.v. liefdadigsheidsprojecten (voor 5 kinderen!) vrijgesteld te worden van belastingbetaling. Buitenlandse bedrijven in de mijnbouw of oliewinning betalen 1% belasting op hun omzet (of winst).

Daarbij wordt een groot deel van het al lage overheidsbudget uitgegeven aan het nog steeds almachtige leger. De gevolgen zijn ondervoeding, analfabetisme, een bijna onbetaalbaar onderwijssysteem (vanaf een leeftijd van 12 jaar) en een slechte publieke gezondheidszorg. Men heeft ook hier te maken gekregen met het gangbare ´IMF- en Wereldbank-recept´ van privatisering, deregulering en liberalisering.  Alleen koopkrachtigen houden binnen de geprivatiseerde scholen en gezondheidszorg echter nog toegang tot een redelijke kwaliteit van dienstverlening.

-          Daar komt de huidige onveilige situatie nog bij zoals de jeugdbendes, mede veroorzaakt door ontwrichte gezinnen als gevolg van de slechte sociale situatie. Zo komt het geregeld voor dat één of beide ouders in de VS werken, of dat de vaders deels afwezig zijn doordat men in stad werkt. Van verschillende kanten hoor ik het verhaal dat het leger en de huidige machthebbers meewerken aan de onveiligheid, door b.v. buschauffeurs te vermoorden of door hun betrokkenheid in de internationale drugshandel. (Toevoeging 8 juni: De meeste buschauffeurs, maar ook taxichauffeurs of winkeliers worden echter gedood omdat zij weigeren een vast bedrag per maand aan de maffia te betalen. Een taxichauffeur in Guatemala City vertelde me dat hij verplicht $160 per maand moet betalen aan de maffia, anders krijgt hij de kogel.) Het leger - gesteund door ultrarechtse partijen als de Partido Patriota - kan zo claimen dat de politie de veiligheid niet garandeert (mede door gebrek aan overheidsfinanciën) en dat zij onmisbaar is.

Eigenlijk zijn de sociale, economische en politieke verhoudingen sinds de komst van Spaanse kolonisatoren op een enkele periode na, nauwelijks veranderd. Toen waren het conquistadors en de katholieke kerk, en later achtereenvolgens: grootgrondbezitters, multinationals gesteund door (het Amerikaanse en ) Guatemalteekse leger die de macht in handen hebben.
Er schijnt nu een elite te zijn van zo´n twintig ´Spaanse´ families die nog steeds het land bestuurt via hun contacten in de overheid en met grote bedrijven. Steeds wordt er weer een nieuwe charismatische puppet naar voren geschoven in een van de vele rechtse partijen die vervolgens gekozen wordt. Tegenwoordig via verkiezingen, maar dat is een schijnvertoning, omdat het b.v. mensen op het platteland zeer moeilijk wordt gemaakt te stemmen. Men moet hier namelijk een dure reis naar de districtshoofdstad voor maken. Daarnaast worden de rechtse partijen met veel geld gesteund vanuit het bedrijfsleven, en kunnen dus veel cadeautjes aan de kiezers uitdelen. Links is sinds het einde van de burgeroorlog versplinterd, en de ex-guerilla´s van de URNG hebben nog maar 2 van de 158 zetels in het parlement.

Kind van de rekening zijn steeds de Maya´s geweest, zijn werden door de Spanjaarden en andere kolonisatoren van hun grond verjaagd en verder de bergen in gedreven en/of als slaven ingezet op de plantages. Tot ver in de 20e eeuw werden de Maya´s verplicht een groot deel van hun arbeid gratis in te zetten op plantages. En tijdens de burgeroorlog werden zij verplicht om aan burgerpatrouilles deel te nemen, om zo de guerilla's buiten de dorpen te houden. Dit alles betekende dat men minder tijd had om in zijn basisbehoeften te voldoen als boer of arbeider. 
 

Er zijn in de lange trieste periode van zo´n 500 jaar overheersing (sinds 1523) maar twee regeringen geweest die opkwamen voor de meerderheid van de bevolking, dit was de ´lente´ tussen 1944 en 1954. En juist deze regeringen die via o.a. een grote landhervorming wilden doorvoeren om de armsten toegang tot land te geven, werd via een coup georganiseerd door de VS aan de kant gezet. Hoewel de landhervorming braak land betrof, en men de grootgrondbezitters de grond betaalden tegen de eigen opgegeven fiscale waarde, kwam vooral het Amerikaanse bedrijf United Fruit Company in verzet. Zij hadden sinds de jaren 1900 een monopolie op de bananenexport vanuit Guatemala en andere landen in de regio. Als grootste investeerder en landbezitter in Guatemala hadden zij vooral te lijden van deze landhervorming, die hun echter meer geld voor hun grond zou opleveren, dan zij oorspronkelijk betaalden. Zij eisten echter het tienvoudige van hetgeen de overheid aanbood.

Via lobby, PR-campagnes, goede relaties met de regering Eisenhower, en vooral de gebroeders Dulles (de één minister van BuZa en de ander hoofd van de CIA), werd een uitgekiende strategie bedacht de regering van Arbenz aan de kant te zetten. Hier gaat het boek Bitter fruit over. Het leest als een thriller. Hoewel het zich concentreert op de coup van 1954, komt ook de periode daarna aan de orde, inclusief de burgeroorlog van 1960 t/m 1996. Na 1954 werden overigens alle ingevoerde wetten - die we in een toch niet links land als Nederland als ´normaal´ zouden erkennen - weer teruggedraaid. Vanaf 1960 pikten vakbonden, boerenorganisaties, studenten en een deel van het leger het niet meer, en begonnen een guerilla-oorlog.

Onder het mom van het gevaar van communisme was het vooral de VS die een hoge mate bepaalde wat en wie goed en slecht was, in haar achtertuin Centraal Amerika. Zij steunde de dicaturen in Guatemala na 1954 ruimhartig met militaire hulp, trainingen aan politie en leger, wapens, helicopters en vliegtuigen. Vooral in de jaren tachtig leidde dit tot veel geweld, waarbij naast het leger rechtse groepen paramilitairen verantwoordelijk waren, de beruchte death squads.

In Guatemala was het trieste gevolg dat tussen 1960 en 1996 200.000 veelal onschuldige mensen vermoord werden - vaak op brute wijze (na marteling) - dat er (waarschijnlijk meer dan) 50.000 mensen ´verdwenen´, dat 440 Maya-dorpen werden vernietigd en dat 1 miljoen mensen hun woonplaats moesten ontvluchten (een deel vluchtte naar Mexico).
In 1998 werd bekend dat 93% van deze schendingen tegen de mensenrechten waren gepleegd door het leger. Bisschop Gerardi die de onderzoekscommissie had geleid, werd twee dagen na het bekend worden van de uitkomsten, gedood. Onlangs werd deze moord weer herdacht. Girardi wordt daarbij in vele katholieke kerken middels posters geëerd. Deze moord was dan ook exemplarisch voor de onrechtvaardige toestand in Guatemala, en de geweldadige repressie ten opzichte van iedereen die hier verandering in wil brengen.