HIV/AIDS-beleid in Brazilie: Een voorbeeld voor andere landen

Gisteren was een goede dag om stil te staan bij HIV en AIDS, maar vooral bij de succesverhalen in de wereld als het gaat om bestrijding, voorlichting en hulp aan mensen met HIV & AIDS. Brazilië is zo’n succesverhaal. The Economist stelde ooit dat geen enkel ander ontwikkelingsland meer succes heeft gehad in de aanpak van HIV & AIDS dan Brazilië. Wat maakt de Braziliaanse aanpak zo bijzonder?

Naar aanleiding van Wereld AIDS Dag leek het me een goed idee om te kijken naar de status en de geschiedenis van HIV & AIDS in Brazilië. Met deze gedachte realiseerde ik me dat ik hier eigenlijk weinig van mensen over HIV & AIDS had gehoord. Laat dat niet de naïeve hoop geven dat Brazilië geen problemen met HIV & AIDS kent.  Eind 2007 waren bijna 800.000 mensen besmet met het virus. Hiermee is Brazilië de nummer 15 in de wereld als het gaat om absolute aantallen. Toch is het slechts 0.4 % van een bevolking van bijna 200 miljoen (Nederland = 0.2%) en is het ruim de helft minder dan de voorspellingen die gedaan werden in 1990 door de Wereldbank. Daarnaast is het aantal AIDS-gerelateerde sterftegevallen erg laag.

Het eerste geval van HIV in Brazilië werd in 1982 ontdekt. Hoewel de verspreiding van het virus in eerste instantie niet snel verliep, begonnen verschillende NGO’s in die tijd al bij de overheid aan te dringen voor actie. Belangrijkste uitgangspunt hierbij was de sociale solidariteit naar alle betrokken partijen. Toen het militaire regime in 1985 werd vervangen door een democratie ontstond al snel het National AIDS Program (NAP), dat wereldwijd wordt gezien als een voorbeeld voor andere ontwikkelingslanden. Wat maakt dit beleid zo succesvol?

Een belangrijk onderdeel van het programma is de samenwerking van de overheid met verschillende NGO’s in het land. Met de ontwikkeling van het NAP werden verschillende organisaties opgericht waarin wetenschappers, artsen en civil society activisten zitten hadden. De organisaties richten zich niet alleen op voorlichting, maar ook op de steun en hulp aan mensen met HIV & AIDS. In de nieuwe grondwet van 1988 werd veel aandacht besteed aan de mensenrechten van HIV-positieve mensen en ‘risicogroepen’ als homoseksuelen, drugsverslaafden en prostituees.

Ondanks het feit dat Brazilië het grootste Rooms-katholieke land van de wereld is, heeft de overheid zich niet alleen gericht op een ‘onthoudings’-beleid. Brazilië beschouwt alle betrokken partijen als cruciaal in de bestrijdingscampagnes, mede door de aanhoudende druk van de NGO’s. Zo publiceerde het ministerie van Gezondheid een pamflet ‘Maria without Shame’ ; over een prostituee die trots was op haar werk en condooms gebruikte. De gedachte achter het NAP is steeds dat de ziekte niet in bedwang kon worden gehouden met religieuze en fundamentalistische principes. De overheid weigert op dit punt toe te geven aan morele of religieuze vooroordelen.

Voorlichting aan alle groepen van de bevolking als uitgangspunt van het programma is een volgend sterk onderdeel van het beleid. Risicogroepen krijgen veel aandacht in de voorlichtingscampagnes en veel NGO’s die in de favela’s werken hebben uitgebreide onderwijsprogramma’s voor jongeren. Verder deelt de Braziliaanse overheid 45 miljoen condooms per maand uit, met een verhoogde distributie rond Carnaval. De gratis condooms zorgen ervoor dat 50% van de bevolking een condoom gebruikt bij het eerste seksuele contact, ten opzichte van 4% in 1986. Brazilië is niet alleen de grootste importeur van condooms, in de Amazone worden jaarlijks 100 miljoen condooms geproduceerd met ‘rainforest rubber’, wat de lokale economie stimuleert en het behoud van het regenwoud ondersteunt.

Naast voorlichting ook veel nadruk op testen en Anti-retroviral drugs (ARV’s). Brazilië heeft zich in 1996 toegelegd op het gratis verspreiden van ARV’s aan alle mensen die HIV positief zijn. Om dit te realiseren heeft Brazilië zich toegelegd op de locale productie van medicijnen. Hiermee ondermijnde het de internationale patenten van grote farmaceutische bedrijven die tegen hoge prijzen de ARV’s importeerden. De overheid van de Verenigde Staten zag naar aanleiding hiervan reden om in 2001 Brazilië aan te klagen bij de Wereld Handelsorganisatie (WHO). De WHO verklaarde echter later dat jaar dat de naleving van patenten overheden er niet van mocht weerhouden de gezondheid van de eigen bevolking te beschermen. De VN Commissie van Mensenrechten verklaarde dat jaar dat de toegaan tot ARV’s een universeel mensenrecht was.

Brazilië kent een groot aantal sociale, economische en politieke problemen. De economische verdeeldheid onder de bevolking is groot en veel mensen leven in armoede. In de strijd tegen HIV & AIDS heeft Brazilië echter een grote vooruitgang geboekt. De banden met NGO’s hebben geleid tot een effectief programma waar alle belanghebbenden bij zijn betrokken. De behandeling van mensen met HIV & AIDS heeft geleid tot lage sterftecijfers en de openheid van de overheid zorgt ervoor dat er weinig stigma en ontkenning is. Gratis toegang tot condooms en ARV’s heeft er zelfs voor gezorgd dat de uiteindelijke kosten voor de Braziliaanse overheid minimaal zijn gebleven.

Het Braziliaanse model is sinds 2003 door 31 ontwikkelingslanden overgenomen. De VN en de WHO hebben Braziliaanse overheden meerdere malen benaderd om mee te denken aan een effectief HIV & AIDS bestrijdingsbeleid wereldwijd.