De kleine positieve revolutie op de heuvels van Rio

Twee weken geleden was het weer raak; twaalf doden bij geweld tussen bendes in Rio. Een politiehelikopter werd uit de lucht geschoten en bussen werden in brand gestoken. Het valt te betreuren dat dit, samen met het nieuws van de Olympische Spelen, het enige bericht vanuit Rio is dat de kranten in Nederland bereikt. Het enorme ‘City of God’ imago wordt wederom benadrukt door de verhalen over drugsbendes en geweld in de favela’s (de sloppenwijken van Rio). Daarnaast zijn de favela’s nog altijd het meest confronteerde beeld van de aanhoudende armoede en de economische ongelijkheid in Brazilië. Met de wereldbeker en de Olympische Spelen zullen dit soort verhalen waarschijnlijk alleen maar verder groeien omdat alle ogen nu gericht zijn op de veiligheid in de stad. Daarnaast heeft ook de overheid van Rio besloten om de sportevenementen en de internationale aandacht aan te grijpen om ‘de bergen op te gaan en de boel schoon te vegen!’. Het geweld van twee weken geleden is wellicht slechts een eerste tegenreactie.

Ruim 2 miljoen inwoners van Rio de Janeiro wonen in een van de 1,800 favela’s in en om de stad. De verschillende wijken zijn dan ook niet over een kam te scheren als het gaat om veiligheid en ontwikkeling. Het enige wat ze allemaal gemeen hebben is dat ze buiten alle overheidsreguleringen vallen. Dit betekent dat ze geen belastingen betalen, maar ook dat ze geen enkele aanspraak kunnen maken op voorzieningen of onderhoud door het gemeentebestuur. In Perreira da Silva, een favela in het Zuiden van de stad, heeft dit geleid tot een inspirerend gevoel van gemeenschap. Iedereen helpt elkaar om huizen te bouwen en waterleidingen aan te leggen. Eens per maand houden ze een grote schoonmaak in de hele buurt en ieder doet wat hij kan om bij te dragen aan een veilige leefomgeving. Het  geld dat verdient wordt door de inwoners, wordt percentueel afgestaan aan een gemeenschapsfonds dat voorziet in onderhoudskosten en zelfs pensioenen voor ouderen. Hoewel er een grote wens bestaat voor officiële registratie bij de overheid, een adres en een legale entiteit, is de overweging tussen belasting betalen voor voorzieningen die ‘toch niet komen’ en geld afstaan aan de directe gemeenschap snel gemaakt, zeker wanneer het geld zo schaars is.

Het gebrek aan legale entiteit treft ook het hostel dat zich in de favela vestigden drie jaar geleden. Om inkomsten voor de buurt te generen en om duidelijk te maken dat niet alle favela’s even onveilig zijn, isPousada Favelinha opgericht. Nu al volgeboekt voor Oud en Nieuw en Carnaval en bovenaan de lijst in de Lonely Planet, kent het hostel nog altijd geen officiële erkenning bij de overheid, betaalt het geen belastingen en is het eigenlijk een illegale onderneming te noemen. Toch levert deze onderneming een boel positieve aandacht en geneert het inkomsten voor de buurtbewoners. De inwoners van Perreira da Silva verwelkomen de toeristen graag. Ze zeggen liever zelf toeristen met trots hun buurt te laten zien, dan dat georganiseerde tours van buiten de negatieve imago’s blijven benadrukken. Er worden workshops georganiseerd om de inwoners te leren hoe ze rondleidingen, in het Engels, kunnen geven.

Al deze positieve ontwikkelingen zijn echter niet de enige reden dat Perreira da Silva een van de beroemdste favela’s van de stad is. De echte reden is Project Morrinho; een maquette van de favela’s van Rio die 300m2 van Perreira da Silva in beslag neemt. Morrinho, letterlijk kleine berg, is in 1997 begonnen als een project van de toen 14-jarige Nelcirlan Souza de Oliveira. Hij was zo onder de indruk van zijn eigen buurt en de structuur ervan, dat hij het na begon te bouwen met oude bakstenen die in en om zijn huis lagen. Vriendjes kwamen kijken en begonnen mee te helpen met de bouw, om zo uiteindelijk zoveel mogelijk favela’s na te bouwen. Zoals met alle jongetjes die buiten spelen, kreeg het bouwwerk een eigen leven met lego poppetjes die avonturen beleefden. Het werd een manier om te ontsnappen aan de werkelijkheid en om na te denken en te praten over wat er allemaal gebeurde om hen heen.

Het ‘spel’ van Morrinho is niet eenvoudig te begrepen, zeker met mijn gebrekkige Portugees, maar dat het serieus genomen wordt door alle deelnemers is duidelijk. Door de oudere kinderen wordt toegezien op de regels; de lego poppetjes kunnen bijvoorbeeld niet vliegen en ze mogen zich niet sneller voortbewegen dan de auto’s. De realiteit wordt levendig nagespeeld, ook de negatieve gebeurtenissen, als drugshandel en vuurgevechten. De kinderen en jongeren kunnen op deze manier hun angsten en frustraties uiten en mogelijke oplossingen aandragen. Daarnaast is Morrinho een goede mogelijkheid om te ontsnappen aan de dagelijkse hardheid van de favela’s, door creatief bezig te zijn en verhalen te verzinnen.

In 2001 werd het project bezocht door twee filmproducenten, die geïnspireerd waren door de verhalen over de maquette en het gemeenschapsgevoel dat het met zich mee bracht. In ruil voor een documentaire leerden de producenten de jongeren om zelf films te maken. Sindsdien is TV Morrinho een wijdverspreid begrip in Brazilie en verschijnen de korte filmpjes over het leven van de lego poppetjes zelfs op Nickelodeon. Tijdens een bezoek aan Morrinho worden de filmpjes meteen getoond. In het kantoor van Morrinho laten de jongens met trots een nagespeeld verhaal van Carnaval in Rio zien! Vorig jaar is de eerste full-length films gemaakt: ‘Deus Sabe de Tudo Mas Não é X9’ (God ziet alles, maar is geen klikspaan). Afgelopen oktober werd de film onder andere in Washington getoond in het kader van een groot filmfestival.

12 jaar na het leggen van de eerste steen is Morrinho uitgegroeid tot een project met grote internationale bekendheid, zonder dat het zijn belangrijkste functie als positieve inspiratie voor de buurt is verloren. Elke dag komen de kinderen van de favela bouwen en soms reparaties verrichten als het hard geregend heeft. De oorspronkelijke zeven bouwers (ondertussen mid-twintig) reizen de wereld over om de maquette na te bouwen. Zo stonden ze vorig jaar in Venetië op de Biënnale en hebben ze verder tentoonstellingen gehad in New York, Berlijn en Rotterdam. De jongens wonen echter nog altijd in de favela en zijn verantwoordelijk voor het reilen en zeilen van de organisatie. Bij aankomst geven ze je zelfs een persoonlijke tour van het project. 

Hoewel de problemen rond de favela’s complex zijn, geven projecten als deze hoop voor een betere toekomst voor de verhoudingen in de stad. De inwoners van de favela’s willen niet dat hun buurten verdwijnen om de stad in zijn geheel een beter imago te geven of om maar snel korte metten te maken met de criminaliteit. De favela’s hebben een lange geschiedenis en de hoop is dat de buurten op een gelijkwaardige manier betrokken zullen worden bij de stad, zodat de economische ongelijkheid langzaam maar zeker kan verdwijnen. Ondertussen hopen de inwoners van Perreira da Silva dat hun projecten en initiatieven bij zullen dragen aan een positiever imago voor de favela’s en daarmee aan een positievere benadering door de rest van Brazilie en door de rest van de wereld.