Tierra Adentro: Waar ligt de grens?

Het is niet zo moeilijk Latijns Amerika in je hart te dragen. Je hoeft er niet eens een hele reis voor te maken, maar misschien zijn die ervaringen wel de reden dat ik geëmotioneerd ben als ik kijk naar Calle 13 op Youtube. Allerlei vlagen van herinneringen, van de Cubaanse familie in Viñales tot de vrolijke bende kleine Peruvianos in de naschoolse opvang in Cuzco, doen me weer even beseffen op welk continent ik ben. Dat vergeet je soms in Buenos Aires, met haar Europese grandeur van weleer. Iets schrijven of zeggen over Latijns Amerika vanuit deze stad wekt conflicten bij me op. Het is alsof je vanuit Europa opereert, vanuit het Museo de América de Madrid, waarin het continent wordt afgeschilderd als eenheid. Zonder oog voor alle diversiteit en de Spaanse interventies legitimerend als ‘beschavende’ onderneming.[1] Maar aan de andere kant is een radicale scheiding maken tussen imperialistische boosdoeners en Latijns Amerikaanse slachtoffers irreëel. Hoeveel je Che Guevara ook bewondert en verontwaardigd bent bij het lezen van Eduardo Galeano’s Venas Abiertas.

 

De Argentijnse stedelingen zijn niet zo populair verder landinwaarts. Behalve de gebruikelijke verwijten, die bijvoorbeeld ook Amsterdammers ten deel vallen, zijn daar historische redenen voor.  De Spanjaarden, de Engelsen, ze opereerden vanuit de havenstad. De documentaire Tierra Adentro (de aarde naar binnen of van binnen) illustreert op bijzondere wijze een conflict wat je de kolonialisten in de schoenen kan schuiven.[2] Maar zo eenvoudig was het niet. In het decennia eerder onafhankelijk verklaarde Argentinië vatten een aantal politici en generaals het idee op om het land naar het zuiden toe uit te breiden. In 1878 reikte de staat niet veel verder dan halverwege de huidige provincia de Buenos Aires. Tot aan de Andes en in Patagonië trokken verschillende stammen rond, bijvoorbeeld de Mapuche. Wat aanvankelijk begon door stukje bij beetje land te vorderen, door diepe geulen te graven om de indianen buiten te houden, eindigde als een radicaal militair optreden. Deze campaña/conquista del desierto (verovering van de woestijn) figureert nog steeds op het billet van 100 pesos en in andere symbolen van vaderlandse trots. Het was niets minder dan verdrijving en uitroeiing van de oorspronkelijke bewoners ter meerdere eer en glorie van Argentinië en vooral profijt voor een kleine bevoorrechte groep.

 

De documentaire legt zowel de politieke en economische voorwendselen bloot, als de realiteit van de nu gemarginaliseerde Mapuche. Maar de toeschouwer krijgt niet de kans het conflict zwart-wit op te vatten, want inmiddels lopen de grenzen en identiteiten door elkaar heen. De achterachterkleinzoon van een van de generaals voelt zich schuldig over zijn verleden, maar is hij dat wel? In de gesprekken met een achterkleindochter van de slachtoffers van de campagne van zijn voorvader is er van ruzie geen sprake. Natuurlijk niet, ze zijn allebei Argentijnen met een sterk rechtvaardigheidsgevoel op zoek naar in het reine komen met het verleden: vrede. En dan is er de jongen die zich verdiept in de traditie van zijn volk, anders dan het vieren van de Argentijnse onafhankelijkheid op school. Het is bitter dat hem een bewondering voor nationale helden onderwezen wordt die alles te maken hadden met de dood van verre familieleden. Maar natuurlijk verruilt hij zijn sportschoenen niet definitief voor een verentooi. En je kan hem niet vragen te kiezen als Mapuche tegen de Argentijnen te zijn, want hij is en voelt zich Argentijn. De historische identiteitscrisis loopt tot in de rechtspraak: kunnen de Mapuche hun land wel terugvorderen gebaseerd op wetten die pas naderhand door de Argentijnse staat zijn ingevoerd? Maar ze waren toch voornamelijk nomaden die niet op dezelfde wijze als de Europese immigranten omsprongen met landbezit? Natuurlijk was het onrechtvaardig en verdienen de gemarginaliseerden een betere plek in de maatschappij, maar kan je daarvoor nu nog land gaan onteigenen? Inmiddels zijn Argentijnen en Mapuche niet meer zo eenvoudig uit elkaar te halen: ze drinken allemaal mate met elkaar. Ook het onderscheid tussen stad en land is niet meer zomaar te maken: het staat allemaal met elkaar in verbinding.

 

Als je in de stad woont is het belangrijk te weten dat er, hoewel de stad een smeltkroes is van diversiteit, er nog meer te vinden is daarbuiten. De aarde in je hart dragen is niet haar in te delen. Dus eigenlijk is het niet ‘Latijns Amerika’ daarbinnen, maar een verzameling aan ervaringen met allerlei mensen. Sommigen zullen het niet zo goed met elkaar kunnen vinden, vanwege de groep waar ze bij horen of territoriumkwesties, maar komt het puntje bij het paaltje dan drinken ze samen mate en zeggen ‘zand erover’.

 

Ik kan me een buitenbeentje voelen, menen dat ik hier geen recht van spreken heb, maar ergens ben ik na al die jaren ook een beetje van hier. En bovendien, Pacha Mama houdt niet op met Pacha Mama zijn voorbij de contouren van Latijns Amerika.