Juchitán, waar transgenders feestvieren

Een vrouw in een felgekleurde traditionele huipil (een traditionele indiaanse blouse) met bloemetjesmotief erop geborduurd stapt de binnenplaats van het Foro Ecologico Juchiteco op. Of, wacht eens even, vrouw? Dan toch wel eentje met erg mannelijke trekken…

Amaranta is noch vrouw noch man zal ze later uitleggen, maar muxhe. Vandaag is zij een van de deelnemers aan de discussie over de muxhe-identiteit die in Juchitán overal bekend en aanvaard is. Het gezelschap neemt plaats onder het dak van stro, beschut tegen de zon en de wind die in deze tijd van het jaar zo opvallend aanwezig is de Istmusstreek van Oaxaca.

‘Ti’ muxhe

De voorbije vijftien jaren werd er in de muxhe-gemeenschap veel gefocust op de problematiek van hiv en aids, maar recent is de aandacht meer verschoven naar identiteitsthema’s. Ook tijdens de discussies van vandaag worden geen existentiële vragen uit de weg gegaan. Wat betekent het nu eigenlijk om muxhe te zijn?

Dat je als muxhe een dualiteit met je meedraagt, daar is iedereen het al snel over eens. Biologisch gezien ben je man, maar je genderidentiteit is die van een vrouw. ‘Ik denk als een vrouw, gedraag me als een vrouw, heb seks als een vrouw en ben een vrouw in mijn relaties’, somt José Alberto op.

Maar verlangen naar een vrouwenlichaam doen ze dan weer niet. Niet bij zichzelf, niet bij hun partner – al zijn er ook muxhes die getrouwd zijn en kinderen hebben. ‘Een muxhe is geen transseksueel want wil biologisch gezien niet noodzakelijk vrouw worden’, legt Amaranta uit. ‘Een muxhe is ook geen transvestiet, want hoewel sommigen van ons vrouwenkleren aantrekken, geldt dat niet voor iedereen.’

Is het dan ‘el’ muxhe of ‘la’ muxhe? Om van die eeuwige hij-of-zij kwestie af te raken, wordt tijdens de discussie het voorstel gelanceerd om het genderneutrale lidwoord ‘ti’ uit het Zapoteeks in te voeren. De rest van de dag zal de term ‘ti muxhe’ nog geregeld vallen.

Vrouwen boven

In de stad zijn de muxhes al bekend sinds de zeventiende eeuw. Deze lange geschiedenis maakt dat zij binnen de families van Juchitán zonder probleem aanvaard worden. Meestal worden zij bij hun geboorte zelfs als een geschenk van God en daarmee als iets heel natuurlijks en waardevols gezien.

Rest de vraag waarom de muxhes nu precies hier, en niet ergens anders in Mexico leven. Volgens sociologe Marína Meneses Velázquez heeft het te maken met de maatschappelijke structuren van het matriarchaat. ‘We zijn een gemeenschap van Zapoteekse dus pre-Columbiaanse oorsprong. Vrouwen hebben altijd al het centrum onze gemeenschap en dan vooral van de commerciële activiteiten van onze lokale economie gevormd.’

‘Het werk wordt verdeeld op basis van de seksen, maar de taken die de vrouwen uitvoeren (onder meer koken, kleren maken en handel drijven) worden meer gerespecteerd. Dat komt omdat ze geassocieerd worden met het leven en omdat wat ze doen erg zichtbaar is, deel uitmaakt van het publieke leven. Veel gebeurt op straat en onze huizen staan altijd open, er lopen constant mensen in en uit om dingen te kopen en te verkopen. Bovendien zijn het de vrouwen van de familie die het geld beheren.’

‘In deze maatschappij bepaalt het werk dat je doet je geslacht voor mensen’, zo schreef ook de Duitse etnologe Veronika Bennholdt-Thomsen in haar boek over Juchitán. Precies dit maakt dat de muxhes, die biologisch gezien mannen zijn, aanzien worden als vrouwen. Zij doen werk dat voor vrouwen is gereserveerd, nemen op die manier de rol aan van een vrouw in de gemeenschap en worden hierin gerespecteerd.

Feestcultuur

Toch is het matriarchaat niet alomtegenwoordig. In de publieke ruimte blijken de patriarchale structuren vaak weer de bovenhand te halen, niet zelden met discriminatie tot gevolg voor de muxhes. Onderwijs is in die zin een van de pijnpunten. In het schoolsysteem wordt van hen verwacht dat zij mannenkleren aantrekken en zich als een man gedragen. Veel muxhes kiezen bijgevolg voor een autodidactische of informele opleiding.

Voor velen van hen bestaat die opleiding uit het verwerven van vaardigheden die ze kunnen gebruiken bij de feesten. Marína Meneses Velázquez: ‘In Juchitán is er levendige feestcultuur om het leven te eren, die eens te meer veel aandacht geeft aan de vrouwen. Onze belangrijkste feesten zijn de zogenaamde velas, waarin de voornaamste personen de oudste moeders van de gemeenschap zijn.’

De rol van muxhes in de velas is van die aard dat ze intussen hun eigen versie van de feesten hebben. ‘De muxhes zijn onmisbaar geworden voor de velas’, vertelt Meneses Velázquez. ‘Velen van hen zijn bijvoorbeeld ontzettend goed in het ontwerpen van kleren. Ze slagen met glans voor het werk dat aan de vrouwen toebehoort. Natuurlijk haalt niemand het dan nog in zijn hoofd om hen als man te bekijken.’