Hoop voor gevangenen El Salvador

De gevangenissen van El Salvador zijn al jarenlang een begrip met berichten over rivaliserende bendes die elkaar vermoorden achter de tralies en extreme overbevolking. In het boek ‘Profiel van de Staat van het Gevangeniswezen in El Salvador’ dat op 8 december uitgegeven wordt door de Stichting Ideeën en Actie voor de Vrede Quetzalcoatl blijkt dat de problemen verre van opgelost zijn. Toch wordt er ook voorzichtig gewag gemaakt van een aantal verbeteringen.

Versoepeling

‘Recent zijn er aanpassingen doorgevoerd die echt een verschil betekenen in het dagelijkse leven van de gevangenen, zoals veranderingen in de regels over bezoek. De bezoekuren zijn uitgebreid en er mogen nu verschillende mensen tegelijk naar binnen. Ook vrienden en neven en nichten kunnen nu langsgaan, voordien mochten alleen ouders, kinderen en echtgenoten op bezoek,’ vertelt Jorge Alberto Castro, coördinator bij Quetzalcoatl.

‘Andere aanpassingen waar de gevangen heel blij mee zijn, is de uitbreiding van de lijst van goederen die naar binnen mogen. Sinds kort zijn onder meer televisies, kranten en boeken toegelaten. Eerder was het verboden gevangenen te informeren over de buitenwereld. Er is ook pas een akkoord bereikt tussen het gevangeniswezen, het ministerie van Volksgezondheid en verschillende gezondheidsorganisaties. Vanaf nu zal er meer aandacht zijn voor mensen met chronische ziektes, aids en tuberculose en zal er meer aan preventiewerk op gezondheidsvlak gedaan worden.’

 In de vrouwenafdeling van de gevangenis van Sensutepeque is één verbetering echt opgevallen sinds de komst van de regering Funes vorig jaar. ‘Het eten is veel lekkerder nu’, vertelt Veronica. ‘Maar voor de rest is het wel nog altijd plantrekken. Als je hier binnenkomt heb je niet eens een bord. Je moet maar hopen dat iemand je er één geeft. En dat je geen problemen krijgt met de vrouwen die het eten uitdelen, want dat gebeurt hier niet door de cipiers, maar door onze eigen leiders.’

Aidspreventie

In Sensutepeque zitten leden van de pandilla Mara Salvatrucha, samen met Barrio 18 de grootste bende van het land, hun straf uit. Na de lynchpartijen tussen de bendes in de jaren ’90 en door druk van organisaties als Quetzalcoatl zitten leden van verschillende bendes niet langer in dezelfde gevangenissen.

Wie nog zou twijfelen welke groep de dienst uitmaakt in Sensutepeque hoeft alleen maar even de tatoeages en de handgebaren van de vrouwen te checken. ‘MS’ (kort voor Mara Salvatrucha), het staat op armen, ruggen, knokkels en hier en daar in een hals of een nek.

Vandaag wordt een atelier over gender van Quetzalcoatl afgesloten. Veel van de vrouwen krijgen een certificaat als bewijs van hun deelname. Ze zitten in een grote kring op het met golfplaten overdekte binnenplein waar een immense muurschildering samen met de volle wasdraden het enig is wat kleur brengt.

Anderen zitten ongeïnteresseerd in groepjes te kletsen, te naaien of te lezen. De deuren van de vijf kamers waar al deze vrouwen in moeten passen, staan open. Dicht op elkaar gepakte stapelbedden en amper iets van spullen onthullen een glimp van de levensstandaard.

Van straat geplukt

Hier heeft iedereen haar eigen bed, maar overbevolking is nog steeds een van de meest prangende problemen van het gevangeniswezen van El Salvador. Op landelijk niveau draaien de gevangenissen op een capaciteit van 266,8%. Dit probleem werd mee veroorzaakt door de politiek van ‘Mano Dura’ (‘Harde Hand’) en ‘Súper Mano Dura’.

‘Na het invoeren van die hardere beleidslijn in 2003 is het aantal gevangenen op zes jaar tijd verdubbeld’, weet Jorge Alberto Castro. ‘Het was de slechts denkbare reactie van de regering op de crisis in het gevangeniswezen. Concreet werden voor de kleinste misdaden effectieve gevangenisstraffen vanaf vijf jaar uitgesproken.’

‘Bovendien werd sociale uitsluiting in de hand gewerkt door bepaalde groepen zoals jongeren te viseren. Veel mensen werden willekeurig opgepakt. Iemand die bijvoorbeeld met wat geld op zak liep, werd zo beschuldigd van afpersing. Ook een tatoeage of het feit dat je met een paar mensen samen in het park zat, kon een reden zijn om je op te pakken. De tijd dat het onderzoek liep, bracht je, los van schuld of onschuld, in de gevangenis door.’

Met zachte hand

De belangrijkste aanbeveling voor aanpassingen in het penitentiaire systeem in het boek van Quetzalcoatl is het loslaten van de idee dat een gevangenisstraf het antwoord is op eender welk delict. Mano Dura heeft gefaald, stelt de organisatie. Het is een destructief proces dat geen daling van de misdaadcijfers heeft afgedwongen.

In de plaats pleiten zij voor een zogenaamde restauratieve justitie, waarbij voor kleinere misdaden eerder gefocust wordt op het vergoeden van de geleden schade. Hierbij komen ook de slachtoffers en de maatschappij aan bod. Op die manier is er ook een reële kans op rehabilitatie, zo luidt de redenering. Ook een betere toegang tot onderwijs, werk en cultuur in de gevangenissen moeten hiertoe bijdragen.

Is de nieuwe regering partner om deze ideeën in praktijk om te zetten? Castro: ‘Het plan dat voorligt, Carretera de Opportunidades (Snelweg van Mogelijkheden), maakt ons erg enthousiast. Het wil de voornaamste problemen binnen justitie en veiligheid aanpakken. Spijtig genoeg heeft het op dit moment geen enkele waarde, want de wetgeving is niet geschikt om de voorstellen te implementeren. Tot de nodige legale aanpassingen er komen, zitten heel wat mensen hun tijd uit onder het huidige regime.’