Chakana, een rurale ontwikkelingsorganisatie in de Andes

Hoe is Chakana ontstaan?

 

In 2002 deed ik antropologisch onderzoek op het gebied van de persistentie van de Andeskosmologie. Ik wilde weten wat dit voor de inheemse bevolking betekende en wat er verandert als zij naar de stad verhuizen. Samen met Heidi van Hoof, ontwikkelingsdeskundige, ontmoette ik de Boliviaanse landbouwkundige Hernán Huaycho Pacajes. Hij nam ons mee naar projecten in de afgelegen dorpen van Bolivia, waar we een aantal dagen verbleven en kennismaakten met de lokale bevolking. We zagen daar hoe dorpelingen met behulp van een stuk landbouwplastic een klein kasje hadden gebouwd. Ondanks de harde klimatologische omstandigheden bleek het te werken. De dorpsgemeenschap had opeens groente tot haar beschikking terwijl ze voorheen alleen op ruilbasis aan een handjevol groente kon komen.

Samen met Hernán hebben we dit concept, dat door de bevolking zelf was opgeworpen, opgepakt en op grotere schaal uitgevoerd. Niet veel later ontstond in Bolivia de organisatie Chakana, waar later de Nederlandse en Peruaanse tak aan is toegevoegd. We zijn kleinschalig begonnen, met donaties van Nederlandse vrienden en familie. We hadden uiteindelijk voldoende bij elkaar om veertien groentekassen te bouwen. Vanaf toen is Chakana langzaam uitgebreid met meer projecten, een groter team en steeds meer gebieden in de Andes.

Naast allerlei concrete projecten geeft Chakana landbouwtrainingen en is het een kenniscentrum geworden dat informatie geeft over verbetering van de grond, het bestrijden van plagen, de omgang met voedsel, etc. Door de actieve uitwisseling van kennis tussen de verschillende partnerlanden spreek ik het liefst over ‘Chakana Internacional’, waar op een duurzame wijze, met respect voor mens, cultuur en natuur wordt gewerkt.

 

Chakana heeft verschillende projecten, waaronder waterprojecten, groentekasprojecten en textielprojecten. Daarnaast heeft Chakana voor veel gezinnen gezorgd voor een gezondere leefomgeving via de bouw van schoorstenen waardoor de rook van de kookplaats het huis kan verlaten. Zo’n 5000 families zijn al bereikt met de projecten van Chakana.

De langetermijnresultaten van directe armoedebestrijding zijn nog niet meetbaar, maar je ziet gewoon dagelijks resultaat. Plotseling eten kinderen en volwassenen alle dagen groenten. Dit is bijvoorbeeld veel beter voor de tanden. Het is niet alleen gezonder, de groentekassen en irrigatieprojecten zorgen ook voor extra inkomsten, hetgeen nu al wel meetbaar is. De lokale bevolking kan meer kopen, bijvoorbeeld dieren en voedingsmiddelen die ze zelf niet verbouwen. Voorheen had men één oogst per jaar, met behulp van het waterproject kan er alle dagen worden geïrrigeerd en zijn er drie oogsten per jaar met meer en betere producten, waardoor de inkomsten toenemen.

Het primaire doel van onze projecten is zelfvoorziening in voedselzekerheid, hetgeen met name wordt bereikt met groentekassen. Het tweede doel dat daar mee samenhangt is de sociaal-economische ontwikkeling van de gemeenschappen, dus inkomensverhoging door het aanbod van producten en diensten. We stimuleren daarom micro-ondernemerschap.

 

 

Deze samenwerking is heel positief! De bevolking geeft zelf aan dat er een bepaalde noodzaak of behoefte is en daar springt Chakana op in. Echter, in de praktijk blijkt dat er uiteindelijk maar een deel echt gemotiveerde mensen overblijft die ook daadwerkelijk bereid is zich in te zetten voor verbetering van hun leefomstandigheden. Dit zijn echter wel de mensen met visie, die geloven in vooruitgang en bereid zijn zich hiervoor in te zetten. Daar willen wij mee werken. Zij geven een goed voorbeeld aan de rest van hun gemeenschap door te laten zien dat je met visie en inzet een stap voorwaarts kunt maken.

Onze technici zijn allemaal lokale Aymara’s, die de taal spreken en weten wat het is om op het platteland te wonen. Zij worden intensief door ons begeleid, de contacten zijn erg goed.

 

De samenwerking met de regionale overheid, de gemeenten, is hartstikke ingewikkeld. Beide partijen willen samenwerken en de gemeentenzijn ook verplicht 20 procent van de projectkosten te betalen, maar er gaat in de praktijk altijd wel iets mis. De samenwerking verloopt helaas nog niet zo soepel als we zouden willen.

 

 

Het voordeel van Morales is dat er inderdaad meer geld beschikbaar is voor gemeenten, die het geld dan kunnen besteden aan eigen projecten in de regio.

Morales’ nadeel is dat hij continu de inheemse rechten van een dorp benadrukt. We hadden bijvoorbeeld met een dorp afgesproken dat zij weefgetouwen zouden ontvangen als ze deze binnen het project zouden gebruiken. Aangezien ze dit niet deden, besloten we ze aan een ander dorp te geven. Ze vonden echter dat ze het ‘recht’ hadden op deze weefgetouwen, ondanks het feit dat ze deze niet gebruikten. Door het benadrukken van de inheemse rechten treedt er een soort averechts effect op. De wederkerigheid die binnen de inheemse cultuur altijd zo belangrijk is geweest, wordt door het discours van Morales even vergeten. Daarvan ondervindt Chakana in dit geval hinder.

 

Het hele idee van land ontnemen en teruggeven aan landloze boeren gebeurt voornamelijk in het oosten en zuiden van Bolivia, daar hebben wij weinig last van.

We merken wel dat de overheid zin heeft om met ons samen te werken en dat is natuurlijk erg positief. Het komt alleen in de praktijk nog niet helemaal van de grond.

 

 

Dat kunnen we eigenlijk nog niet zeggen, want in Peru zijn we daarvoor nog te klein. We werken daar met name samen met andere NGO’s. Dit is toegankelijker en directer. We hebben wel samenwerkingsovereenkomsten met regionale overheden, maar in welke mate zij deze nakomen is nog niet te zeggen.

 

 

Gelijke waarden betekent iets anders dan gelijke dingen doen. We praten met mannen om hen bewust te maken van de capaciteiten van hun vrouwen, zodat ze meer ruimte geven aan hun vrouw. Met vrouwen werken we om hun initiatieven meer te stimuleren en hun zelfverzekerdheid te vergroten, zodat ze wat onafhankelijker worden. In hun traditie hebben mannen en vrouwen in theorie gelijke rechten, maar in de praktijk moet de vrouw ‘multi-tasken’: ze zorgt voor de kinderen, werkt op het land en in de textielproductie, verkoopt de producten, enz. De man heeft één klus, dan komt hij thuis en staat het eten klaar. De vrouw domineert duidelijk in het private domein, de man heerst in het publieke. De man vraagt vaak advies aan de vrouw, dus zij heeft indirect veel invloed. Maar ze wordt nog steeds erg beperkt in haar bewegingsvrijheid. We proberen de mannen ervan bewust te maken dat zodra hun vrouw meer ruimte krijgt, dit ook de familie ten goede komt. ‘Respecteer haar en vul elkaar aan’ is de boodschap die we mee willen geven.

 

 

In Nederland hebben wij een hoge mate van controle over ons leven, er gebeurt zelden iets werkelijk onverwachts waar we niet direct een antwoord op hebben. In Bolivia is er zeer weinig controle over de dagelijkse omstandigheden. Daarom kunnen wij heel moeilijk met planningen werken. Elke dag gebeuren er onverwachtse dingen die uren tijd kosten om op te lossen of aan te pakken. Je wordt steeds gedwongen om in het nu te leven, terwijl we in het westen vaak meer naar voren kijken. Behalve het heden is ook het verleden in de Andes heel belangrijk. “Wat vroeger is gebeurd, is zeker; de toekomst is onzeker. Vasthouden aan tradities geeft in ieder geval zekerheid”, is de algemene opinie. Met dit gedachtegoed sta je met je rug naar de toekomst. Denken in termen van ontwikkeling is binnen dat kader iets tegenstrijdigs en vreemd.

De mensen die zich afvragen hoe ze in hun dorpen kunnen blijven wonen en welke alternatieven ze daarvoor hebben, die mensen maken actief gebruik van de diensten van Chakana. Zij staan open voor ontwikkeling of verbetering van hun levenssituatie.

 

 

Het ´moderne´ fenomeen is bijvoorbeeld de introductie van groentekassen. Hierbij maken we echter gebruik van de bestaande sociale organisatie. In de dorpen bestaan er bijvoorbeeld waterburgemeesters die zorgen voor de verdeling van het water voor irrigatie. Dit systeem stimuleren we en gebruiken we juist binnen een project. Chakana stimuleert de traditionele werkwijze, bijvoorbeeld de samenwerking tussen man en vrouw en het ceremoniële evenement bij een nieuw project.

Wij komen dus met een nieuwe technologie, maar de manier waarop het gebouwd wordt en de hele setting daaromheen is heel traditioneel. Zij adopteren iets nieuws, maar wel binnen hun eigen systeem.

 

 

Onze visie en strategie zijn gebaseerd op de millenniumdoelen. Ons primaire doel is vermindering van de armoede van de Andesbevolking. Een van de effectieve strategieën hiervoor is het streven naar gendergelijkheid, want dat werkt een effectievere en respectvolle rolverdeling in de hand.

Daarnaast werkt Chakana vanuit het principe van een duurzame leefomgeving. Wij geloven in een biologische, ecologisch duurzame landbouw. Alle methodes die we bij onze projecten gebruiken zijn natuurlijk. Het is overigens ook noodzakelijk voor samenwerking, want een chemische benadering zou nooit geaccepteerd worden. De Aymara’s en Quechua’s zijn gewend op een duurzame manier met hun grond om te gaan, omdat de grond voor hen heilig is. De harmonie tussen mens en aarde is heel belangrijk binnen het inheems culturele denken.

Het is dus alleen al een strategie om het project duurzaam te maken, maar daarnaast is het ook een doel dat mensen in een soort retro-alimentatie met hun grond bezig zijn.

Binnen Chakana zijn we ervan overtuigd dat duurzame natuur de enige manier is waarop je met ontwikkeling om kunt gaan. Het is de belangrijkste bron die er is, als je daar niet duurzaam mee omgaat, is voedselzekerheid en sociaal-economische ontwikkeling maar van heel korte duur.

 

Daarnaast ondervindt de Andesbevolking steeds meer nadelige gevolgen van klimaatverandering, die een belangrijke oorzaak is voor de toenemende armoede. Omdat men niet meer kan inschatten wanneer het gaat regenen en wanneer het weer droog wordt, wanneer de temperatuur gaat dalen of stijgen, gaat men op het verkeerde moment planten of oogsten. De afgelopen twintig jaar is er elke drie jaar op grote schaal misoogsten geweest, waardoor de mannen een aantal maanden elders moeten werken in bijvoorbeeld de rijst- of graanoogst.

Mensen worden gedwongen hun land, cultuur en traditie achter zich te laten en te verhuizen naar de stad waar ze plotseling in een monetaire economie terechtkomen. Ze hebben daar geen onderdak, worden gediscrimineerd en bezitten geen vaardigheden die ze in stad kunnen aanwenden, want het zijn boeren. De situatie in de stad is vaak nog slechter dan op het platteland waar vandaan ze verdreven zijn door de armoede.

Chakana richt zich daarom steeds meer op ‘integrale plattelandsontwikkeling’, zodat de Aymara en Quechua onafhankelijker worden van het klimaat. Maar er worden niet alleen maar alternatieven gezocht op het gebied van landbouw. Zo hebben we momenteel negen nijverheidscentra waar vrouwen werken met modern-traditionele ontwerpen. We zitten net in de fase van verkoop en marketing, zowel nationaal als internationaal.

Chakana bekijkt ontwikkeling dus heel integraal, omdat we ervan overtuigd zijn dat er dan het meeste bereikt kan worden. Het beeld dat op het platteland enkel landbouw tot inkomsten leidt, is een achterhaalde gedachte.

 

 

We kunnen zeggen dat de inkomsten van 5000 families fors gestegen is. Een behoorlijk aantal families heeft nu dagelijks de beschikking over voedzamer en gevarieerder voedsel dan voorheen.

We hebben een duurzamere en gezonde leefomgeving gerealiseerd door middel van o.a. het schoorstenenproject.

Concrete resultaten zijn dus al wel degelijk aan te wijzen, ondanks het relatief korte bestaan van Chakana.

 

Voor meer informatie over doelen en resultaten ga naar www.chakana.nl.